Konspekt, który w zamierzeniu moim
może być pomocą
dla osób, pragnących oprowadzać
po Wystawie Biblii
i chcą się dobrze przygotować
do wykonania tego dzieła.

Wojtek Apel, Gliwice, listopad 2018 r.

Wydruk roboczy wersji roboczej, 3 grudnia 2018

Pan Jezus swoim uczniom powiedział:
Gdy Duch Święty zstąpi na was, otrzymacie Jego moc
i będziecie moimi świadkami w Jeruzalem i w całej Judei, i w Samarii, i aż po krańce ziemi,
. ….ale i w Zabrzu też.
(Dz 1:8, paraf.)

Pana Boga uświęcajcie w waszych sercach
i bądźcie zawsze gotowi udzielić odpowiedzi każdemu,
kto domaga się od was uzasadnienia waszej nadziei.
Ale czyńcie to z łagodnością, bojaźnią, mając sumienia czyste.
(1P3:15)

Wstęp

Moje świadectwo ….

Uwagi:

Cel materiału

Rozróżnić – czym innym jest przemowy do grupy, czym innym rozmowa z pojedynczą osobą, bądź małą grupą, gdy można mieć kontakt z odbiorcą i kontrolując rozmowę mówić jednak to, co może słuchaczowi przynieść pożytek.

Ten materiał nie jest przewodnikiem po wystawie! To materiał szkoleniowy dla osób, które chcą po wystawie oprowadzać gości świadcząc im o wspaniałości Boga, który dał nam Swoje słowo.

Aby nie było zbędnych kontrowersji z osobami odwiedzającymi wystawę (w większości to katolicy), jeżeli nie ma wyraźnej potrzeby w materiałach cytuję Biblię Tysiąclecia jako najbardziej znaną, osłuchaną i polecaną wśród Polaków.

Struktura tego dokumentu

Podział

Podział na działy – bo jest ich powiedzmy, że 5

Podział na tematy. Każdy temat może mieć

Wstęp – jedno zdanie opisujące problem. W tym określenie grupy docelowej tematu oraz jego powiązanie z innymi tematami.

Eksponaty – lista w tabelce. Kod, nazwa, opis

Definicje pojęć – fajnie, gdyby było w ramce, boksie

Dyskusję

Dodatki

Formatowanie tekstu:

Nagłówek 1 – na działy

Nagłówek 2 – na tematy

Nagłówek 3 – na części w temacie: eksponaty, definicje, dyskusję dodatki

Okodowanie tematyki

Poziom

(1) – podstawowy, dla wszystkich

(2) – dla ludzi zainteresowanych religią, kulturą

(3) – dla studiujących Biblię, historię kościoła, historię

A może tak dzielić tematy?

ważny

ciekawy

dodatkowy

Tematyka:

(E) tematy misyjne, do prezentacji ewangelii

(H) ciekawostki historyczne historii powszechnej

(K, Hk) kościół, historia kościoła

(A, Aw)) tematy apologetyczne - obrona wiary

(A, Ap) tematy apologetyczne - obrona wiarygodności Pism

(P) plan dziejów, proroctwa i eschatologia

(W) pomocne do budowania wiary, poznawania Boga

Dział #1: Pisma hebrajskie

Czy Pan Bóg dał nam Pismo Święte czy też swoje Słowo? (1, E)

Wstęp

Ten temat to ogólny wstęp do Wystawy Biblii (co wcale nie oznacza, że należy od niego zaczynać). Warto powiedzieć, że Bóg się objawia, a Biblia to zbiór ksiąg uważanych przez wielu ludzi za natchnione przez Boga (taka definicja nie może budzić kontrowersji). Kluczowym problemem w tym temacie jest pragnienie Boga, aby Jego Słowo było przechowywane w ludzkich sercach a nie w stojących w bibliotekach księgach.

Eksponaty

Manuskrypt hebrajskiego pisma spółgłoskowego. Replika.
Wyprawiona skóra jako nośnik.

Manuskrypt hebrajskiego pisma spółgłoskowego. Pergamin jako nośnik. Replika.

Papirus jako nośnik pisma.

Kamienne tablice z 10 przykazaniami zapisanymi w paleohebrajskim. Replika.

Fragment tabliczki z pismem klinowym.
Replika zawierająca fragment „Legendy o Gilgameszu” zapisanej pismem klinowym.

Walec … !!! uzupełnić dane !!!

Definicje

Biblia, Pismo Święte - zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie w językach hebrajskim, aramejskim i w greckim, uznawanych przez wielu ludzi za pisma natchnione przez Boga. Słowo Biblia pochodzi z greckiego słowa βιβλία, biblia – księgi, a to liczba mnoga od słowa βιβλίον, biblion – oznaczającego zwój papirusu, księgę.

Pergamin – materiał pisarski wyrabiany ze skór zwierzęcych.

Welin – bardzo cienki, delikatny pergamin wytarzany ze skór cielęcych.

Zwój – pierwotna postać książki w formie długiej wstęgi nawiniętej na dwa drążki.

Kodeks – stosowana od I wieku jedna z form książki, zbiór kart złączonych (szytych, klejonych) na brzegu nazywanym grzbietem książki. Karty kodeksu zrobione są z papirusu, pergaminu lub papieru.

Masora – system dopisywania samogłosek do spółgłoskowego pisma hebrajskiego oraz metody zabezpieczenia treści poprzez wprowadzenie na marginesach dodatkowych informacji (coś jak dziś sumy kontrolne w systemach komputerowych).

Masoreci - żydowski ruch religijny skupiający się na zachowaniu i wiernym przepisywaniu pism. Masoreci pomiędzy IV a IX wiekiem stworzyli masorę.

Kodeks z Allepo – najstarszy z zachowany przez społeczność Żydów (prawdopodobnie z IX wieku) kodeks zawierający wszystkie pisma ST zapisane w masorze.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kodeks_z_Aleppo

Kodeks Leningradzki – przechowywany w Petersburgu (dawniej Leningrad) a pochodzący z XI wieku kodeks zawierający całość ST.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kodeks_Leningradzki

Dyskusja

Zadajmy sobie poważne pytanie: Czym są słowa? Czy to są dźwięki? – nie. Dźwięki (drgania powietrza, zjawisko fizyczne) wybrzmiewają. Czy to forma graficzna? – nie. Pismo to znaki graficzne na jakimś nośniku, to martwy przedmiot. Pismo wymaga czytelnika. A może słowa część pewnej idei w umyśle? Tak! Słowa niosą idee, słowa wymagają umysłu, słowa dotyczą osób.

Rola pisma w życiu człowieka:

Dziś? - przenieść informację w czasie lub przestrzeni. Stara książka w bibliotece przenosi wiedzę w czasie; list, faktura, gazeta przenosi informację w przestrzeni.

U hebrajczyków? – skoro nośnikiem ma być pamięć człowieka to pismo ma sprawdzić czy się dobrze pamięta i pomagać w uczeniu się, w zapamiętaniu.

Hebrajczycy stworzyli pismo, aby dobrze pamiętać, z czego można wyciągnąć wniosek, że chcieli być sami nośnikiem Słowa Bożego, chcieli je pamiętać, mieć je w sercach.

Czy Pan Bóg chciał abyśmy pamiętali Jego słowa? Tak. Potwierdza to cytat z Potworzonego Prawa 6:5-7

Będziesz miłował Pana, Boga twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił. Niech pozostaną w twym sercu te słowa, które ja ci dziś nakazuję. Wpoisz je twoim synom, będziesz o nich mówił przebywając w domu, w czasie podróży, kładąc się spać i wstając ze snu.

Pismo spółgłoskowe (1, H)

Temat dający możliwość interakcji z grupą. Można dać do przeczytania przykłady polskich tekstów spółgłoskowych i wyjaśnić, że spokojnie można czytać w ten sposób teksty, które się zna.

Eksponaty

Przykłady polskich tekstów zapisanych spółgłoskowo. Karta A4.

Definicje

Pismo spółgłoskowe – sposób zapisu języka bez wykorzystania samogłosek używany głownie w językach semickich: arabskim, hebrajskim, aramejskim.

Dyskusja

Co znaczy PLK? Dla polonisty to Polak, dla informatyków plik, palik dla ogrodników, piłka pałka albo Polka dla policjantów. Wniosek: do odczytania potrzebny jest kontekst.

A co znaczy PLSK w tym tekście?

JSZCZ PLSK N ZGNŁ KD M ŻJM
C NM BC PRZMC WZŁ SZBL DBRZM

Hebrajczycy nie mieli telewizji przez co mieli dużo więcej czasu na rozważanie, uczenie się, przemyślenia. Mieli mniej ogłupione umysły.

Kiedy spisano Torę (1, E, H, Ap)

Kiedy rozpoczęto proces spisywania Biblii? W Biblii czytamy, że zaczął spisywanie Mojżesz, a więc 1500 lat przez Panem Jezusem.

Definicje

Tora - pięć pierwszych ksiąg Biblii, (stąd także właściwe nazwy: Pięcioksiąg, Pentateuch). Tora to najważniejszy tekst objawiony judaizmu.

Dyskusja

Świadectwo Pisma o spisywaniu Pisma znajdujemy w Księdze Wyjścia 24:1-6
I rzekł Pan do Mojżesza: Wstąp do Pana, ty oraz Aaron, Nadab, Abihu i siedemdziesięciu ze starszych Izraela (...) Wrócił Mojżesz i obwieścił ludowi wszystkie słowa Pana i wszystkie Jego polecenia. Wtedy cały lud odpowiedział jednogłośnie: Wszystkie słowa, jakie powiedział Pan, wypełnimy. Spisał więc Mojżesz wszystkie słowa Pana. Nazajutrz wcześnie rano zbudował ołtarz (...) Potem polecił młodzieńcom izraelskim złożyć Panu ofiarę (...) Mojżesz zaś (...) wziął Księgę Przymierza i czytał ją głośno ludowi. I oświadczyli: Wszystko, co powiedział Pan, uczynimy i będziemy posłuszni.

Mojżesz żył w XIII wieku przed Chrystusem i ten okres można przyjąć za początek spisywania Tory.

Problem: czy Mojżesz mógł w Torze (Pwt 34:5) opisać swoją śmierć? Ale czy ktoś twierdzi, że Mojżesz jest autorem całości Pięcioksięgu?

Qumran i zwoje z nad Morza Martwego (1, H, Ap)

To ciekawa historia mogąca zainteresować słuchaczy, którzy często coś o Qumran słyszeli. Temat jest też ważny z apologetycznego punktu widzenia, do potwierdzenia wiarygodności przekazu pism ST.

Eksponaty

Mapa obrazująca gdzie znajduje się Qumran.

Fotografia grot w Qumran. Plansza.

Fotografie Muzeum Księgi: kopuła i wnętrze. Plansze.

Odwzorowanie zwojów z Qumran. Repliki dzbanów (3 szt), papirusów (7 szt), skóra zapisana pismem hebrajskim (3 szt).

Wielki Zwój Izajasza (Oznaczony jako 1QIsaa). Replika wdrukowana jako inscenizacja.
http://pl.wikipedia.org/wiki/1QIsaa

Definicje

Zwój – pierwotna postać książki w formie długiej wstęgi nawiniętej na dwa drążki.

Manuskrypt – (łac. manuscriptum 'rękopis' od manus 'ręka' i scriptum 'rzecz napisana) – zapisany odręcznie tekst, zwykle zabytkowy zwój, kodeks, książka lub dokument pochodzących z okresu przed upowszechnieniem się druku.

Esseńczycy – jedne z żydowskich stronnictw religijnych działający w czasach Jezusa w Izraelu. Jedną z czynności, którą zajmowali się było przepisywanie Pism co wyjaśnia ukrycie zbiorów biblioteki świątyni Jerozolimskiej blisko jednej z ich siedzib, w Qumran.

Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS) - współczesne wydania krytyczne ST, z których tłumaczy się na języki narodowe. W Stuttgarcie mieści się instytut (Deutsche Bibelgesellschaft) który je wydaje.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Biblia_Hebraica_Stuttgartensia

Dyskusja

Historia odkrycia na tle historii państwa Izrael (odkrycia to 1947 a maj 1948 to proklamacja niepodległości Izraela).

Opowiadanie o beduińskich pastuszkach, o robieniu ze zwojów sznurówek, o handlarzach starociami.

Więcej można poczytać, pamiętając, że Wikipedia czasem kłamie:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Rękopisy_z_Qumran
http://pl.wikipedia.org/wiki/Lista_rękopisów_z_Qumran

Znaczenie Qumran – uwiarygodnienie treści znanych nam pism:

uwiarygodnienie pism ST poprzez przeniesienie najstarszej kopii pism ST prawie 1000 lat do wstecz. Do czasu odkryć najstarsze kopie to Kodeks z Allepo i Kodeks Leningradzki a więc X wiek. Po Qumran dostępne są kopie z III wieku przed Chrystusem, kopie które zawierają praktycznie taką samą treść.

Uwaga: czasem pojawia się kontrowersja odnośnie liczby różnic pomiędzy manuskryptami z Qumran i tekstami masoretów.
Artykuł na ten temat jest tu:
http://dss.collections.imj.org.il/isaiah

Uwiarygodnienie technologii (sposobu) kopiowania manuskryptów hebrajskich przez masoretów. Tysiące lat kopiowali i kopiowali bez błędów! Możńa opowiedzieć o tym jak to robiono (czytanie po słowie, powtarzanie przez skrybę, ponowne czytanie i dopiero zapisane słowa, a potem kontrola przez kogoś innego).

Masora – jak odróżnić hebrajskie pismo spółgłoskowe od samogłoskowego (2, H)

Prosty temat, w którym można zebrać uwagę zwiedzających – pokazać dwa rodzaje pisma aby sami dostrzegli różnicę, czyli dopisane kropki.

Dyskusja

Wg Żydów do Tory nie wolno nic dopisać – więc dorysowane kropki są poza tekstem.

Przy okazji pokazywania masory można pokazać zapiski na marginesach.

Przestroga. Jak Żydzi podchodzili do Bożego Słowa? (3, Hk)

Temat, który ma być zachętą, ale i ostrzeżeniem dla wierzących. Ostrzeżeniem, co się dzieje, gdy wierzący odchodzą od Słowa, a zachętą do uczenia się na pamięć, co najmniej wersetów, ale może i akapitów, sekwencji, struktur czy nawet całych ksiąg.

Dyskusja

Fakt, że masoreci musieli wprowadzić punktowanie (dopisywanie samogłosek) aby każdy potrafił przeczytać jest dowodem na to, że z czasem Żydzi przestali się uczyć Tory na pamięć, nie uczyli dzieci i nie pamiętali. Czy nie to było powodem, że w czasie nawiedzenia przez Mesjasza nie rozpoznali Go?

W czasach Jezusa powszechnie używany był już język aramejski, ale hebrajski był Żydom znany (dowód: przemowa Pawła w Jerozolimie -> Dz 21:39-22-3)

Paweł [ powiedział do strażnika] - Jestem Żydem z Tarsu obywatelem znacznego miasta w Cylicji. Proszę cię, pozwól mi przemówić do ludu. Gdy pozwolił, Paweł stojąc na schodach dał znak ręką ludowi, a gdy nastała zupełna cisza, odezwał się po hebrajsku tymi słowami: Bracia i ojcowie, słuchajcie, co teraz do was powiem na swoją obronę. Usłyszawszy, że mówi w języku hebrajskim, uciszyli się jeszcze bardziej. Ja jestem Żydem - mówił - urodzonym w Tarsie w Cylicji. Wychowałem się jednak w tym mieście, u stóp Gamaliela otrzymałem staranne wykształcenie w Prawie ojczystym.

Hebrajski był używany w liturgii, pewnie tak jak do niedawna (w Polsce do 1974 roku) łacina była językiem liturgii w kościele rzymskokatolickim. Starsi Polacy pamiętają „Pater noster, qui es in caelis: sanctificetur nomen Tuum, …” ale czy te łacińskie słowa pomagają im to w utrzymaniu bliskiej relacji z Ojcem w Niebie?

Można przypomnieć odnalezienie Pisma za Jozjasza: 2Krl 22:3-8
W osiemnastym roku panowania król Jozjasz [ tj. 622 rok p.Ch. ] posłał pisarza Szafana, (...) do świątyni Pańskiej z następującym poleceniem: Idź do arcykapłana Chilkiasza. (...) Wówczas to arcykapłan Chilkiasz powiedział do pisarza Szafana: Znalazłem księgę Prawa w świątyni Pańskiej. I dał Chilkiasz księgę Szafanowi, który ją czytał. Następnie pisarz Szafan udał się do króla i (...) doniósł: Otrzymałem też od kapłana Chilkiasza pewien zwój. I Szafan odczytał go przed królem. Gdy król usłyszał słowa zwoju Prawa, rozdarł swoje szaty!

czytanie Pism za Nehemiasza przez kapłana Ezdrasza Ne 8:1-12 (początek 7:14b)

(7:14b) Gdy nadszedł siódmy miesiąc - a Izraelici mieszkali już w miastach swoich - (1) wtedy zgromadził się cały lud, jak jeden mąż, na placu przed Bramą Wodną. I domagali się od pisarza Ezdrasza, by przyniósł księgę Prawa Mojżeszowego, które Pan nadał Izraelowi. (2) Pierwszego dnia siódmego miesiąca (według Kpł 23:28 to jest święto - dzień przebłagania) kapłan Ezdrasz przyniósł Prawo przed zgromadzenie, w którym uczestniczyli przede wszystkim mężczyźni, lecz także kobiety oraz wszyscy inni, którzy byli zdolni słuchać. (3) I czytał z tej księgi, zwrócony do placu znajdującego się przed Bramą Wodną, od rana aż do południa przed mężczyznami, kobietami i tymi, którzy mogli rozumieć; a uszy całego ludu były zwrócone ku księdze Prawa. (4) Pisarz Ezdrasz stanął na drewnianym podwyższeniu, które zrobiono w tym celu. Przy nim stanęli po prawicy: Mattitiasz, Szema, Anajasz, Uriasz, Chilkiasz i Maasejasz; a po lewicy: Pedajasz, Miszael, Malkiasz, Chaszum, Chaszbaddana, Zachariasz i Meszullam. (5) Ezdrasz otworzył księgę na oczach całego ludu - znajdował się bowiem wyżej niż cały lud; a gdy ją otworzył, cały lud powstał. (6) I Ezdrasz błogosławił Pana, wielkiego Boga, a cały lud, podniósłszy ręce, odpowiedział: Amen! Amen! Potem oddali pokłon i padli przed Panem na kolana, twarzą ku ziemi. (7) A lewici: Jozue, Bani, Szerebiasz, Jamin, Akkub, Szabbetaj, Hodiasz, Maasejasz, Kelita, Azariasz, Jozabad, Chanan, Pelajasz objaśniali ludowi Prawo, podczas gdy lud pozostawał na miejscu. (8) Czytano więc z tej księgi, księgi Prawa Bożego, dobitnie, z dodaniem objaśnienia, tak że lud rozumiał czytanie. (9) Wtedy Nehemiasz, to jest namiestnik, oraz kapłan-pisarz Ezdrasz, jak i lewici, którzy pouczali lud, rzekli do całego ludu: Ten dzień jest poświęcony Panu, Bogu waszemu. Nie bądźcie smutni i nie płaczcie! Cały lud bowiem płakał, gdy usłyszał te słowa Prawa. (10) I rzekł im Nehemiasz: Idźcie, spożywajcie potrawy świąteczne i pijcie słodkie napoje, poślijcie też porcje temu, który nic gotowego nie ma: albowiem poświęcony jest ten dzień Bogu naszemu. A nie bądźcie przygnębieni, gdyż radość w Panu jest waszą ostoją. (11) A lewici uspokajali cały lud, wołając: Uspokójcie się! Wszak ten dzień jest święty. Nie bądźcie przygnębieni! (12) I cały lud poszedł, by jeść, pić, rozsyłać porcje i wyprawić wielkie obchody radosne, gdyż zrozumieli to, co im ogłoszono.

Czytanie Pisma nie daje życia wiecznego. To nie jest jakiś religijny uczynek, sakrament lub sakramentarium. Dlaczego więc warto badać Pisma? Pan Jezus powiedział:
(J5:39) Badajcie Pisma; sądzicie bowiem, że w nich macie życie wieczne, a one dają świadectwo o mnie.
(Ps 40:8) Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę; w zwoju księgi o mnie napisano:

Dobrze jest przypomnieć sobie fragmenty z NT na temat ważności Pism.

Dz 17:11 tpnt - A ci byli szlachetniejsi od tych w Tesalonice, gdyż przyjęli Słowo Boże z całą gotowością, codziennie badając Pisma, czy tak się te rzeczy mają.

Hbr 4:12 tpnt - Bo Słowo Boże jest żywe i skuteczne, ostrzejsze niż każdy miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy, jak i ducha, stawów, jak i szpiku, zdolne do osądzenia zamysłów i intencji serca.

2Tm 3:16-17 tpnt - Bo całe Pismo przez Boga jest natchnione i jest pożyteczne do nauki, do wykazania błędu, do poprawy, do wychowywania w sprawiedliwości, Aby człowiek Boży był w pełni gotowy, wyposażony do wszelkiego dobrego dzieła.

1P 2:2-3 tpnt - Jak nowonarodzone niemowlęta, zapragnijcie usilnie niesfałszowanego, duchowego mleka, abyście przez nie otrzymali wzrost, jeśli tylko skosztowaliście, że dobrotliwy jest Pan.

Kol 3:16 tpnt - Słowo Chrystusa niech mieszka w was obficie; we wszelkiej mądrości, nauczajcie i napominajcie się wzajemnie przez psalmy i hymny, i pieśni duchowe, z wdzięcznością śpiewajcie w sercach waszych Panu.

Ile lat ma ziemia? Genealogie (3, W)

Temat trudny ale pomocny, bo można go zrobić bezpiecznie i ciekawostkami zaciekawić, ale można i ostro, wchodząc w kontrowersje z ewolucjonistami. Dla wierzących może to być dobry materiał do budowania intelektualnych podstaw wiary

Eksponaty

Materiał „genealogie” – wyłożony na stole
!!! opisać go zgodnie z tytułem !!!

Panorama Biblii. Wydawnictwo Łaska i Pokój, 1987.

Definicje

Genealogia (z Greki γενεά, genos – "ród" oraz λόγος, logos – "słowo", "wiedza") – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem więzi rodzinnych między ludźmi.

Dyskusja

Czy Noe spotkał Adama? Nie, bo urodził się w 1057 roku, a Adam zmarł w 931). Ale jego dziadek, Metuszelach tak, bo urodził się w 688. Metuszalech znał też wszystkich po Adamie: Seta, Eosza, Heocha.

Czy Abraham spotkał Noego? Niewykluczone, bo Abraham (wtedy jeszcze Abram) urodził się w 1947 a Noe żył do roku 2007.

Kim był Melchizedech? Czy jest możliwość, że był nim Sem, syn Noego?

Jak zmieniała się długość życia ludzi po potopie – temat dla fizyka. (!!! Opracować to w końcu, bo to jest cenne !!!)

Dział #2: Pisma greckie

Septuaginta (LXX) – myśli hebrajskie zapisana po grecku (1, H)

Temat jest dobrym łącznikiem pomiędzy światem hebrajskim a światem greckim i rzymskim.

Eksponaty

Codex Sinaiticus (Kodeks Synajski), faksymile pochodzącego z IV wieku kodeksu Septuaginty i pism Nowego Testamentu.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kodeks_Synajski

Vaticanus B (Kodeks Watykański B), faksymile pochodzącego z IV wieku kodeksu z Biblioteki Watykańskiej (Septuaginta i pisma Nowego Testamentu).
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kodeks_Watykański

Biblia Pierwszego Kościoła – współczesny przekład ks. Popowskiego z Septuaginty.

Definicje

Prozelita – człowiek szukający Boga, który rozpoznał Stwórcę w Bogu Izraela i przyłączył się do ludu Izraela poprzez obrzeżanie i życie z zachowywaniem praw zapisanych w Torze.

Septuaginta, LXX (z łac. siedemdziesiąt) – pochodzący z III w. p.Ch. przekład Tory i innych pism hebrajskich na grekę. Nazwa nawiązuje do legendy o powstaniu dzieła, a oznaczenie LXX to zapisana liczbami rzymskimi liczba 70.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Septuaginta

Faksymile - (od łac. fac simile, dosł. „czyń podobnie”) - reprodukcja w miarę dobrze oddająca oryginał, tj. starająca się zachować jej treść, braki, format, korekty, notatki i znaki umieszczone w manuskrypcie. Nie mylić z reprintem.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Faksymile

Reprint – przedruk, ponowny wydruk - ponowne opublikowanie utworu, bez zmiany treści lub z niewielkimi zmianami (usunięcie błędów drukarskich, dodanie informacji o redakcji). Na wystawie reprinty starają się oddać charakter pierwszych wydań, czyli być wykonane w takiej samej technologii, na podobnym papierze, z zachowanie formatu i okładki. (!!! Przenieść do innego działu !!!)

Dyskusja

Aleksander Wielki okrywa w Babilonie bibliotekę zachowaną w postaci glinianych tabliczek z pismem klinowym. Zawarte w niej informacje dają mu do myślenia o znaczeniu wiedzy zawartej w księgach. Sam jednak nie zdążył zbudować swojej biblioteki, bo szybko zginął.

Legenda o Bibliotece Aleksandryjskiej – Ptolemeusz I Soter (367-283), jeden przyjaciół Aleksandra i jeden z jego dowódców wojskowych realizuje pomysł i buduje w Aleksandrii bibliotekę. Inna legenda mówi, że Bibliotekę Aleksandryjską spalili chrześcijanie w V wieku, legenda rozpropagowana przez ładny, ale propagandowy film pt. „Agora” promujący pogańską uczoną Hypatę (Ὑπατία).
http://pl.wikipedia.org/wiki/Biblioteka_Aleksandryjska

legenda o powstaniu LXX – przyjechało z Jerozolimy 70 rabinów i w 70 dni przetłumaczyli (Uwaga: istnieją wersje legendy mówiące o 72 rabinach bo 6 rabinów z 12 plemion Izraela, ale kto może wiedzieć, jak to było?).

Ślady wpływu LXX na kulturę grecką i rzymską:

Traktaty filozoficzne Filona z Aleksandrii (Żyda żyjącego pomiędzy 10 rokiem przed Chrystusie. a 40 po) spisane są po grecku, ale rozwijają myśl teologiczną hebrajską używając pojęć i języka LXX.

W Dziejach Apostolskich widać przedchrześcijański prozelityzm (Dz 13:43, 2:11, 6:5) bo apostołowie spotykają prozelitów, którzy chętnie przyjmują informację o Mesjaszu - Jezusie. Skąd wiedzieli o Jego zapowiedziach? Z Septuaginty.

W trakcie spotkania apostołów w Jerozolimie (około roku 55) apostoł Jakub powiedział, że „Z dawien dawna bowiem w każdym mieście są ludzie, którzy co szabat czytają Mojżesza i wykładają go w synagogach”. Ważne pytanie: W jakim języku czytają Mojżesza? Hebrajskim? Raczej nie. Aramejskim? Pewnie na wschodzie tak, ale na zachodzie? Na pewno po grecku, bo takim językiem porozumiewano się w basenie Morza Śródziemnego.

(2, H, Hk) Zachowanie rękopisów Septuaginty - przetrwały praktycznie tylko te przepisywane przez chrześcijan. Po upadku Świątyni Jerozolimskiej Żydzi zwalczali ten przekład (patrz: Synod w Jamni), gdyż był on wykorzystywany przez pogan i chrześcijan.

(3, W) Problem: bardzo trudno w języku greckim oddać monoteistyczną myśl hebrajską. (polecana lektura dodatkowa: Dawid Gruber, Kopernik i Żydzi, Kraków 2012). !!! Dodać przykład, może być z tej książki !!!

Synod w Jamni i niszczenie LXX przez Żydów (3, Hk)

Trudny temat, ale warto o tym wiedzieć, choć temat kontrowersyjny a niektórzy liberałowie nie wierzą w ten synod (około roku 90 n.e.). Wyjaśnia dlaczego nie zachowała się Septuaginta w środowisku Żydowskim a jedynie w wersjach, które zachowali chrześcijanie. Rozważając temat duchowo ciekawe jest też podobieństwo Synodu w Jamnie do Soboru Trydenckiego.

!!! dodać link do artykułów dla zainteresowanych. !!!

Definicje

Józef Flawiusz (gr. ᾿Ιώσηπος Φλαύιος, 37-94) – żydowski historyk pochodzący z rodziny kapłańskiej. Autor „Dziejów starożytnego Izraela” oraz „Dzieje wojny żydowskiej przeciwko Rzymianom”

Heinrich Graetz (ur. jako Tzvi Hirsh Graetz 1817- 1891) – niemiecki uczony pochodzenia żydowskiego, autor pierwszej syntetycznej „Historii Żydów” od czasów biblijnych do czasów mu współczesnych.

Talmud (hebr. ‏תלמוד‎ talmud – nauka) – jedna z podstawowych ksiąg judaizmu, napisana w języku aramejskim, jest komentarzem do Tory, w którym wyjaśniono, jak przestrzegać prawa zawartego w Torze w warunkach po zburzeniu świątyni Jerozolimskiej i po wypędzeniu Żydów z Palestyny na początku II wieku. Pełni rolę katechizmu. Talmud składa się z dwóch części: Miszny i Gemary.

Miszna to spisany zbiór odpowiedzi napisanych przez rabinów do wiernym, którzy zapytywali, jak interpretować praktycznie określone zapisy zawarte w Torze.

Gemara to bardzo obszerny komentarz do poszczególnych fragmentów Miszny, jeszcze bardziej precyzyjnie ustalający właściwe zachowanie pobożnego Żyda w danej sytuacji.

Targumu - ??? chyba jest w Poliglocie Kompuleńskiej !!!

Dyskusja

Czy to dobrze, gdy przełożeniu ludu, starsi, nauczyciele zamiast uczyć przechowywania Słowa Bożego w sercach, wychodząc założenia że to zbyt skomplikowane dają ludziom proste przepisy na życie w formie katechizmów?

Pisma Nowego i Starego przymierza - Pieczęć Malachiasza (1, E)

Krótki i prosty temat będący dobrym łącznikiem ST do NT. Dobrze przedstawić Biblię jako księgę prorocza: zapowiedzi i ich wypełnienie, bo Bóg uwiarygadnia się przez to, że wykonuje to co zapowiedział.

Dyskusja

Okres pomiędzy ST a NT to prawie 400 lat. Ostatni prorok, Malachiasz (nie mylić z bp. Malachiaszem, żyjącym w Irlandii w XI wieku, a któremu przypisuje się proroctwa, przepowiednie na temat papieży). Prawdziwy, bo biblijny prorok Malachiasz żył w V w. p.Ch. (patrz: Panorama Biblii albo genealogia).

Dobre miejsce na dygresje o prawdziwych i fałszywych prorokach. Co mówi Biblia:

Księga Powtórzonego Prawa 13:1-5
Tych wszystkich rzeczy, przeze mnie nakazanych, pilnie będziecie przestrzegać, by je wykonać: niczego nie dodasz i niczego nie ujmiesz. Jeśli powstanie u ciebie prorok lub wyjaśniacz snów i zapowie znak lub cud, i spełni się znak albo cud, jak ci zapowiedział, a potem ci powie: Chodźmy za bogami cudzymi - których nie znałeś - i służmy im, nie usłuchasz słów tego proroka albo wyjaśniacza snów. Gdyż Pan, Bóg twój, doświadcza cię, chcąc poznać, czy miłujesz Pana, Boga swego, z całego swego serca i z całej duszy. Za Panem, Bogiem waszym, pójdziecie. Jego się będziecie bać, przestrzegając Jego poleceń. Jego głosu będziecie słuchać, Jemu będziecie służyć i do Niego przylgniecie.

Jezus powiedział (Mt 7:15-20)
Strzeżcie się fałszywych proroków, którzy przychodzą do was w owczej skórze, a wewnątrz są drapieżnymi wilkami. Poznacie ich po ich owocach. Czy zbiera się winogrona z ciernia albo z ostu figi? Tak każde dobre drzewo wydaje dobre owoce, a złe drzewo wydaje złe owoce. Nie może dobre drzewo wydać złych owoców ani złe drzewo wydać dobrych owoców. Każde drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, zostaje wycięte i wrzucone w ogień.

Nauka apostolka zapisana przez apostoła Piotra (2P 2:1-3)
Znaleźli się jednak fałszywi prorocy wśród ludu, tak samo jak pośród was będą fałszywi nauczyciele, którzy wprowadzą wśród was zgubne herezje. Wyprą się oni Władcy, który ich nabył, sprowadzając na siebie rychłą zgubę. A wielu pójdzie za ich rozpustą, przez nich zaś droga prawdy będzie obrzucona bluźnierstwami. Dla zaspokojenia swej chciwości obłudnymi słowami sprzedadzą was ci, na których wyrok potępienia od dawna jest w mocy, a zguba ich nie śpi.

Stary testament zamykają dwa ważne wersety proroctwa Malachiasza 3:23-24
(23) Oto Ja poślę wam proroka Eliasza przed nadejściem dnia Pańskiego, dnia wielkiego i strasznego. (24) I skłoni on serca ojców ku synom, a serca synów ku ich ojcom, abym nie przyszedł i nie poraził ziemi klątwą.

Dzieje Nowego przymierza otwiera historia zapisana w Ewangelii Łukasza 1:5-20
(5) Za czasów Heroda, króla Judei, żył pewien kapłan, imieniem Zachariasz, z oddziału Abiasza. Miał on żonę z rodu Aarona, a na imię było jej Elżbieta. (6) Oboje byli sprawiedliwi wobec Boga i postępowali nienagannie według wszystkich przykazań i przepisów Pańskich. (7) Nie mieli jednak dziecka, ponieważ Elżbieta była niepłodna; oboje zaś już posunęli się w latach. (8) Kiedy według wyznaczonej dla swego oddziału kolei pełnił służbę kapłańską przed Bogiem, (9) jemu zgodnie ze zwyczajem kapłańskim przypadł w udziale los, żeby wejść do przybytku Pańskiego i złożyć ofiarę kadzenia. (10) A cały lud modlił się na zewnątrz w czasie ofiary kadzenia. (11) Wtedy ukazał mu się anioł Pański, stojący po prawej stronie ołtarza kadzenia. (12) Przeraził się na ten widok Zachariasz i strach padł na niego. (13) Lecz anioł rzekł do niego: Nie bój się, Zachariaszu! Twoja prośba została wysłuchana: żona twoja, Elżbieta, urodzi ci syna i nadasz mu imię Jan. (14) Będzie to dla ciebie radość i wesele; i wielu cieszyć się będzie z jego narodzin. (15) Będzie bowiem wielki w oczach Pana; wina i sycery pić nie będzie i już w łonie matki napełniony zostanie Duchem Świętym. (16) Wielu spośród synów Izraela nawróci do Pana, ich Boga; (17) on sam pójdzie przed Nim w duchu i z mocą Eliasza, żeby serca ojców nakłonić ku dzieciom, a nieposłusznych - do rozwagi sprawiedliwych, by przygotować Panu lud doskonały. (18) Na to rzekł Zachariasz do anioła: Po czym to poznam? Bo sam jestem już stary i moja żona jest w podeszłym wieku. (19) Odpowiedział mu anioł: Ja jestem Gabriel, stojący przed Bogiem. I zostałem posłany, aby mówić z tobą i oznajmić ci tę radosną nowinę. (20) A oto będziesz niemy i nie będziesz mógł mówić aż do dnia, w którym się to stanie, bo nie uwierzyłeś moim słowom, które się spełnią w swoim czasie.

Biblia jako księga prorocza, Izrael jako narów wybrany (1, W)

Warto to sobie przypomnieć, aby mieć dobre odpowiedzi, gdy przyjdą na wystawę ludzie, którzy tego nie wiedzą.

Definicja

proroctwo – !!!

wybór – wskazanie jednego spośród wielu. !!!!

Dyskusja

Pan Bóg wybrał naród Izraela aby byli Jego świadkami. U proroka Izajasza (40:10) zapisano to tak:
Wy jesteście moimi świadkami (...) i moimi sługami, których wybrałem, abyście …

Pan Bóg Izraela uwiarygadnia się w ten sposób przez Izraelem (ale nie tylko), że zapowiada (proroctwo) i potem wykonuje. Zapowiada i wykonuje, bo jest on Panem historii.
U proroka Izajasza zapisane jest tu tak:
Pan Bóg Izraela uwiarygadnia się w ten sposób przez Izraelem (ale nie tylko), że zapowiada i potem wykonuje. Zapowiada i wykonuje, bo jest on Panem historii.
W tym samym miejscu (Iż 43:10-13) zapisane jest tu tak:
Wy jesteście moimi świadkami (...) i moimi sługami, których wybrałem, abyście mogli poznać i uwierzyć Mi, oraz zrozumieć, że tylko Ja istnieję. Boga utworzonego przede Mną nie było ani po Mnie nie będzie. Ja, Pan, tylko Ja istnieję i poza Mną nie ma żadnego zbawcy. To Ja (#1) zapowiedziałem, (#2) wyzwoliłem i (#3) obwieściłem, a nie ktoś obcy wśród was. Wy jesteście świadkami moimi (...) że Ja jestem Bogiem, owszem, od wieczności Nim jestem. I nikt się nie wymknie z mej ręki. Któż może zmienić to, co Ja zdziałam?

A dlaczego Izraela a nie Węgrów? Bóg w (Księga Powtórzonego Prawa 7:7-9) wyjaśnia to tak:
Pan wybrał was i znalazł upodobanie w was nie dlatego, że liczebnie przewyższacie wszystkie narody, gdyż ze wszystkich narodów jesteście najmniejszym, lecz ponieważ Pan was umiłował i chce dochować przysięgi danej waszym przodkom. Wyprowadził was mocną ręką i wybawił was z domu niewoli, z ręki faraona, króla egipskiego. Uznaj więc, że Pan, Bóg twój, jest Bogiem, Bogiem wiernym, zachowującym przymierze i miłość do tysiącznego pokolenia względem tych, którzy Go miłują i strzegą Jego praw.

Datowanie pism – paleografia (3, Ap)

Ciekawy temat, który może zainteresować ludzi, ale jest też ważny w apologetyce pism.

Definicje:

Paleografia – nauka zajmująca się badaniem rozwoju pisma w procesie historycznym, a także badaniem środowiska, w jakim tworzono teks, jak również rozpoznawaniem skrótów i rozszyfrowywaniem dawnego pisma.

Krój pisma – charakterystyczny obraz kompletu znaków pisma o jednolitych podstawowych cechach graficznych: stylu, rytmie, proporcji, dukcie, układzie lub kształcie szeryfów, właściwościach optycznych (czytelności) itp. Może mieć wiele odmian, czasami nawet znacznie różniących się od kroju podstawowego, lecz nadal zachowujących w sposób konsekwentny podstawowe założenia graficzne danej rodziny krojów.

Czcionka – rodzaj nośnika pojedynczych znaków pisma drukarskiego, podstawowy materiał zecerski używany w technice druku wypukłego.

Font (ang., z łac. fons – źródło) – komputerowy zestaw czcionek o określonych wspólnych cechach zapisany w postaci elektronicznej.

Majuskuła – krój pisma zawierający tylko wielkie, kwadratowe litery.

Minuskuła – pismo zawierające małe i wielkie litery, wprowadzone od IX wieku.

Dyskusja

Jak datować manuskrypty na podstawie kroju pisma (nie nazywajmy tego błędnie czcionką, a już na pewno nie fontem)? Dobrym przykładem jest spojrzeć na Kodeks Gnieźnieński, na strony 19 czy 21. Są one wyraźnie inne. Z jednej strony duże, kwadratowe litery, z drugiej piękne zawijasy. Te strony to wstawki pochodzące z XVII a nie, jak reszta kodesku z XII wieku. Dlaczego tak? Prawdopodobnie strony te zostały zniszczone (może zalane) więc właściciel kodeksu kazał je wyczyścić za pomocą pumeksu (pergamin jest materiałem trwałym) i uzupełnił tekst współczesnym mu pismem.

Dobry artykuł o tym jak się datuje manuskrypty mamy u Świadków Jehowy:
http://wol.jw.org/pl/wol/d/r12/lp-p/102008047#h=1:0-73:331

Jak skracano zapis oszczędzając miejsce? Używano skrótów, przy czym święte imiona skracano nadkreślając litery („Nomina Sacra”). Uwaga na kreskę na górze, której tu w materiale nie ma ale w kodeksie łatwo ją zobaczyć.

Nomina Sacra	MAJUSKUŁA	Minuskuła	Znaczenie
ΘΣ	ΘΕΟΣ	Θεοσ	Bóg
ΚΣ	ΚΥΡΙΟΣ	Κυριοσ	Pan
ΙΣ	ΙΗΣΟΥΣ	Ιησουσ	Jezus
ΧΣ	ΧΡΙΣΤΟΣ	Χριστοσ	Chrystus
ΥΣ	ΥΙΟΣ	Υιοσ	Syn
ΔΑΔ	ΔΑΥὶΔ	Δαυὶδ	Dawid
ΙΗΛ	ἸΣΡΑΉΛ	Ἰσραήλ	Izrael

Zachowanie pism Nowego Testamentu (1, H, A, Ap)

Problem dobrze omówić stojąc przy faksymile Kodeksu Synajskiego, gdzie jednocześnie można pokazać warianty tekstowe i zachowane papirusy oraz wczesne tłumaczenia.

Eksponaty

Papirus Oxyrhynchus 846, oznaczany skrótem P.Oxy.VI 0846 – fragment greckiego rękopisu Septuaginty spisany na papirusie: Księga. Amosa, fragment 2:1-6, replika w ramce.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Papirus_Oxyrhynchus_846

Papirus Rylandsa P457, replika w ramce
Znaleziony w Kairze a datowany na 125 rok papirus zawiera 60 liter z tekst Ewangelii Jana, rozdział 18, ważny jako świadek tekstów dla późniejszych manustryptów.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Papirus_Rylandsa_457

Pergamin w języku geze, Etiopia, III wiek Replika.

Definicje

Świadek tekstu – zachowany mały fragment tekstu, którego datowanie służy do ustalenia daty powstania dzieła zachowanego tylko w późniejszych kopiach.

Ojcowie Apostolscy – pisarze chrześcijańscy, którzy tworzyli bezpośrednio po czasach apostolskich (przełom I i II wieku, pierwsza połowa II wieku) i powoływali się na autorytet apostołów Chrystusa, lub ich bezpośrednich uczniów. Nie mylić z Ojcami Kościoła (pojęcie katolickie), do których zaliczani się również późniejszych nauczycieli do św. Augustyna (V wiek) a nawet św. Tomasza (wiek XIII).

Sekcje Ammoniusza - podział tekstu czterech Ewangelii na perykopy umieszczany na marginesie rękopisów. W greckich rękopisach numery Sekcji Ammoniusza oddawane były przy pomocy liter alfabetu greckiego, a pod nimi podawano zwykle numery odpowiadających im Kanonów Euzebiusza.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Sekcje_Ammoniusza

Kanony Euzebiusza – system oznaczeń paralelnych tekstów (perykopami) Ewangelii, opracowany w IV wieku przez Euzebiusza z Cezarei.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kanony_Euzebiusza

Dyskusja

Nośniki treści pism Nowego Przymierza są:

Papirusy, zarówno kodeksy jak i niewielkie fragmenty zwojów. Najstarszy zachowany fragment datowany jest na 125 rok.

Kodeksy majuskułowe tworzone pomiędzy IV a XI wiekiem.

Kodeksy minuskułowe spisane pomiędzy IX a XVI wiekiem.

Cytaty u Ojców Apostolskich i Ojców Kościoła (okazuje się, że w Pismach Ojców zacytowano praktycznie cały NT, brakuje tylko kilku wersetów).

Wczesne (nawet z II wieku) tłumaczenia: syryjski, łaciński, koptyjski nieco późniejsze na ormiański, gruziński i etiopski powstały w IV wieku.

(3, Hk) Warto mieć na uwadze następujące daty z historii kościoła: 313 edykt tolerancyjny cesarza Konstantyna proklamujący powszechną wolność religijną, koniec prześladowań chrześcijan; 325 - Sobór nicejski I – zaangażowanie chrześcijan w politykę imperium; 332 - Euzebiusz organizuje przepisanie Pism (50 kodeksów) w skryptoriach cesarskich; 380 - Edykt Tesaloński - chrześcijaństwo trinitarne zostaje religią państwową cesarstwa, wskazanie na Damazego, biskupa Rzymu, i Piotra, biskupa Aleksandrii jako na osoby normatywne odnośnie wyznania. Początek prześladowań pogan i chrześcijan wyznających inaczej; 391 - zburzenie Serapeum (świątynia Serapisa, dużego ośrodka pogańskiego kultu z biblioteką) w Aleksandrii.

Sceptycy czasem zarzucają, że najstarsze pełne kopie pism NT pochodzą z IV wieku. Rzeczywiście, z II i III wieku zachowało się niewiele, pewnie dlatego, że w tych czasach przepisywało się głównie na papirusach, a ten nośnik jest nietrwały.

Od czasów Konstantyna, po zmianie sytuacji politycznej, ale i ekonomicznej chrześcijan rozpoczęło się przepisywanie Pism na pergaminie. Powstają kodeksy. Historyk kościoła, Euzebiusz pisał o 50 kodeksach stworzonych przez Konstantyna. Czytamy o tym w dziele Euzebiusza „Żywot Konstantyna”:
„Uznałem za stosowne wskazać Twojej Roztropności, abyś profesjonalnym kopistom, dobrze znającym się na sztuce, polecił przepisać na starannie przygotowanych pergaminach, w sposób czytelny i w poręcznej, przenośnej formie pięćdziesiąt kodeksów (τευχεσι) Świętych Pism, których przygotowanie i użytek uważasz za niezbędny dla nauczania Kościoła” (De vita Constantini, IV, 36).

Zachowały się więc kodeksy z IV wieku ale zachowały się też fragmenty papirusów wcześniejszych. Te fragmenty to świadkowie tekstu – małe kawałki potwierdzające, że wcześniejsze kopie są zgodne z pełnymi, późniejszymi tekstami.

Papirus Rylandsa P457, replika w ramce, znaleziony w Kairze a datowany na 125 rok papirus zawiera 60 liter z tekst Ewangelii Jana, rozdział 18, ważny jako świadek tekstów dla późniejszych manustryptów. Uwaga: na wystawie jest replika nieco innego papirusu, ale to nie szkodzi.
Dobry artykuł na serwisie Świadków Jehowy:
http://wol.jw.org/pl/wol/d/r12/lp-p/2015245#h=20:0-20:289
!!!! uzgodnić bo jest to dwa razy! !!!

Warto spojrzeć na faksymile kodeksu, na tekst:

Kształt znaków – majuskuła to kwadratowe litery.

Kodeksy pisane były bez odstępów, nie było znaków interpunkcyjnych. W greckim nie ma potrzeby.

Na marginesach pojawiają się dodatkowe oznaczenia (Sekcje Amnoniusza – patrz: Kodek Synajski, strona…… !!! uzupełnić !!!)

!!! ??? może gdzieś jest eksponat, który ma Kanony Euzebiusza – wyjaśnić tabele

numeracja rozdziałów – skąd pochodzi?

numeracja wersetów – pierwszy raz używa w III wydaniu greckiego Nowego Testamentu Robert Estienne (Stephanusa) z 1550, parz: osobny temat w sekcji renesans.

We współczesnych wydaniach redakcje wstawiają śródtytuły – często mylące. Warto pamiętać, a nawet pokazywać, że śródtytuły to nie jest tekst natchniony. (dać jakiś przykład mylącego śródtytułu redakcji !!!)

Czy starsze manuskrypty są lepsze niż młodsze, ale lepiej zachowane (3, Ap)

Wydanie przez Fundację „Wrota Nadziei” w 2012 Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (UBG) w polskim kościele toczy się dyskusja, czy tłumacząc Nowy Testament nie powinno się wrócić do tekstów greckich opracowanych przez reformatorów (Textus Receptus) zamiast używanych współcześnie produktów świeckich instytutów naukowych.

Definicje

Textus Receptus???? – czy tu????

Dyskusja:

W XIX wieku oświeceniowym naukowcom nie udało się podważyć treści Nowego Testamentu, podobnie jak nie udało się zniszczyć historyczności Jezusa z Nazaretu. Ale paranaukowymi metodami zasiali ziarno wątpliwości …. A nożyczkami zniszczyli czytelność tekstu. !!!! (Od razu widać, że to jakiś fundamentalista pisał !!!)

Przykłady różnicy w tłumaczeniu BT i UBG

Dz 9:27 – wers „I powiedział Filip: Jeśli wierzysz z całego serca, możesz. A on odpowiedział: Wierzę, że Jezus Chrystus jest Synem Bożym” nie występuje w BT. Przekład w tym miejscu jest konfesyjny.

Mt 5:44

BT: „A Ja wam powiadam: Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują,

UBG: „Lecz ja wam mówię: Miłujcie waszych nieprzyjaciół, błogosławcie tym, którzy was przeklinają, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą i módlcie się za tych, którzy wam wyrządzają zło i prześladują was”. Widać, że TR ma dużo dokładniejszy opis jak miłować nieprzyjaciół. Co najmniej dwa określenia wywalono.

Mt 6:13 – Znika doksologia mówiąca, że „Boga „jest bowiem jest królestwo, moc i chwała na wieki”. W BT nie ma, ale tradycyjna katolicka modlitwa przekazała ją, choć nie wypowiadają jej ludzie a tylko kapłan. BW i inne tłumaczenie mają.

Łk 9:54-56

BT "(54) Widząc to, uczniowie Jakub i Jan rzekli: Panie, czy chcesz, byśmy powiedzieli: Niech ogień spadnie z nieba i pochłonie ich? (55) Lecz On, odwróciwszy się, zgromił ich. (56) I udali się do innego miasteczka".

UBG "(54) A jego uczniowie Jakub i Jan, widząc to, powiedzieli: Panie, czy chcesz, żebyśmy rozkazali, aby ogień zstąpił z nieba i pochłonął ich, jak to uczynił Eliasz? (55) Lecz Jezus, odwróciwszy się, zgromił ich i powiedział: Nie wiecie, jakiego jesteście ducha. (56) Syn Człowieczy bowiem nie przyszedł zatracać dusz ludzkich, ale je zbawić. I poszli do innej wioski."

Zginęła ważna informacja - Jezus nie ma zatracać Duszy ludzkich.

1tm3:16

BT - "A bez wątpienia wielka jest tajemnica pobożności. Ten, który objawił się w ciele, usprawiedliwiony został w Duchu, ukazał się aniołom, ogłoszony został poganom, znalazł wiarę w świecie, wzięty został w chwale".

UBG – „A bez wątpienia wielka jest tajemnica pobożności: Bóg objawiony został w ciele, usprawiedliwiony w Duchu, widziany był przez anioły, głoszony był poganom, uwierzono mu na świecie, wzięty został w górę do chwały”.

Warto zobaczyć w Kodeksie Synajskim (!!! Który foliał !!!) jak miejsce to zostało poprawione przez późniejszego skrybę.

Lista zachowanych papirusów NT (3, Ap)

Jak zachowały się manuskrypty NT w porównaniu do innych pism antycznych? !!!Opracować ten punkt !!!

Dyskusja:

Dodać wskazanie jakiś dobry ale prosty artykuł !!!

http://pl.wikipedia.org/wiki/Lista_kodeksów_majuskułowych_Nowego_Testamentu

https://pl.wikipedia.org/wiki/Lista_kodeksów_majuskułowych_Nowego_Testamentu

Dział #3: Kościół zachodni i kultura łacińska

Wulgata - przekład św. Hieronima

Eksponaty

Wulgata klementyńska (Vulgata clementina), wydanie z 1609 roku. Oryginał. Eksponat w szklanej gablocie.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Wulgata_klementyńska

Mojżesz, rzeźba Michała Anioła z Kaplicy Sykstyńskiej. Plansza w fotografią.

Definicje

Wulgata – stworzony na początki V wieku przez św. Hieronima łaciński przekład Biblii, mający istotny wpływ na kościół zachodni.

Poliglota (gr. polýglōttos, polýglōssos – „wielojęzyczny”) – wielojęzyczne wydanie całości lub części Pisma Świętego obejmujące tekst w kilku wersjach językowych zarówno oryginalnych jak i tłumaczonych, służących głównie celom krytyki tekstu.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Poliglota_(Biblia)

Hexapla – (gr. Εξαπλά – „sześciokształtna”) – datowana na lata czterdzieste III wieku, zachowana we fragmentach, poliglota opracowana przez Orygenesa. Zawierała sześć umieszczonych obok siebie sześć kolumn tekstu ST: oryginał hebrajski, transkrypcja tekstu hebrajskiego na język grecki i 4 przekłady na język grecki, w tym Septuaginta.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Hexapla
http://pl.wikipedia.org/wiki/Orygenes

Dyskusja

Nazwa Wulgata pochodzi od łac. "versio vulgata" co znaczy „przekład popularny”.

W VI wieku w Kościele Rzymskim następuje silna centralizacja, a co za tym idzie potrzeba uporządkowania przekładów łacińskich, tak aby funkcjonował jedne, oficjalny tekst. Św. Hieronim był ??? sekretarzem biskupa Rzymu (uwaga: słowo papież pojawia się znacznie później) i on dostaje zadanie stworzenia oficjalnego tekstu łacińskiego.

praca Hieronima to bardziej parafraza niż tłumaczenie. !!! Poszukać przykładu i porównać BT i Wujka. !!!!

Hieronim uporządkował starołacińskie przekłady NT a jeżeli chodzi o ST to wykonał tłumaczenie pracując w Betlejem a korzystając z napisanej przez Orygenesa Hexapli (wiemy, że była dostępna w bibliotece w Cezarei).

Problemy z przekładem Hieronima (? !!!)

Temat może zaciekawić o ile na wystawie znajduje się zdjęcie rzeźby Michała Anioła pt. Mojżesz. Może też być lekko prowokacją w kierunku fałszywych podstaw kultu maryjnego.

Definicja

Neowulgata (łac. Nova Vulgata) – ukończony w 1979 roku przekład Biblii na łacinę, będący zrewidowaną i poprawioną wersją Wulgaty. Przekład dokonany z inicjatywy kościoła rzymskokatolickiego.

Dyskusja

Problem rogów Mojżesza

Św. Heronim przełożył tekst z Wj 34:29
ומשה לא ידע, כי קרן עור פניו בדברו אתו
jako
et ignorabat quod cornuta esset facies sua ex consortio sermonis Dei

Hebrajskie słowo „qaran” móże znaczyć „promienieć” ale może też „być rogaty”, więc pojawia się łac. „cornatus” znaczy „rogaty”.
A Michał Anioł wyrzeźbił tylko to co przeczytał.

Jak ktoś chce głębiej wejść w tekst:

W Kodeksie Allepo tekst hebrajski
וַכט ויהי ברדת משה מהר סיני ושני לחת העדת ביד משה ברדתו מן ההר ומשה לא ידע כי קרן עור פניו--בדברו אתו

Vulgata Clementina
Cumque descenderet Moyses de monte Sinai, tenebat duas tabulas testimonii, et ignorabat quod cornuta esset facies sua ex consortio sermonis Domini.

Ks. Wujek (1599) musiał być zgodny z Vulgatą
A gdy zchodził Mojżesz z góry Sinai trzymał dwie tablice świadectwa, a niewiedział, że twarz jego rogata była, z spółeczności mowy Pańskiej

Biblia Tysiąclecia
A gdy Mojżesz zstępował z góry Synaj, mając w ręku dwie tablice Świadectwa, nie wiedział Mojżesz, gdy zstępował z góry, że skóra na twarzy jego promieniała od rozmowy z Panem.

Problem Gen 3:15 - podstawa do błędów mariologii. Chodzi o dialog Boga z wężem, do którego Bóg mówi:

Vulgata Clementina (1598) “Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius: ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo ejus”.

Biblia Wujka (1599) – „Położę nieprzyjaźń między tobą: a między niewiastą: i między nasieniem twem, a nasieniem jej: ona zetrze głowę twoje, a ty czyhać będziesz na piętę jej”.

Biblia Tysiąclecia V (2000) – „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono ugodzi cię w głowę, a ty ugodzisz je w piętę”.

Nova Vulgata (1986) – “Inimicitias ponam inter te et mulierem et semen tuum et semen illius; ipsum conteret caput tuum, et tu conteres calcaneum eius”.

Średniowieczne przekłady narodowe (1, H, E, W)

Ludzie zawsze chcieli czytać Pismo, nawet jak było trudno dostępne

Eksponaty

John Wycliffe, manuskrypt przekład Nowego Testamentu z łaciny na język staroangielski. Faksymile rękopisu z 1380 roku.

Ramka z kopią kaligraficzną jednej stron manuskryptu Nowego Testamentu w przekładzie Johna Wycliffa z 1380 roku. Replika na pergaminie.

Apokalipsa św. Jana, przekład na język staroniemiecki, kodeks. Replika manuskryptu na pergamenecie.

Złoty kodeks Gnieźnieński (łac. Codex aureus Gnesnensis), ewangeliarz z XI wieku. Faksymilie.

Biblii Królowej Zofii, opracowanie tekstu, praca z 1964 ? roku.

Definicje

Inkunabuł – starodruk, książka drukowana pomiędzy 1455 a około 1505 rokiem, mająca układ przypominający średniowieczny rękopis. Na początki XVI wieku drukarze zmienili formę książki na bardziej wygodną, zawierającą kartę tytułową, oznaczenie wydawcy, rok i miejsce wydania, spis treści, wygodniejszą do czytania czcionkę.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Inkunabuł

książka - ......

katarzy - !!!

waldensi - !!!

Waldensi – ugrupowanie chrześcijańskie, zainicjowane przez Piotra Waldo, zawiązane w południowej Francji około 1170 jako tzw. „ubodzy z Lyonu”, działające we Francji, Włoszech, Niemczech, Czechach i Polsce (Śląsk), występujące przeciw władzy i bogactwu Kościoła. Potępieni przez papiestwo, ekskomunikowani i prześladowani przez inkwizycję[1 NIEEEEE

Ugrupowanie chrześcijańskie potrafiące wykazał ciągłość swój….

krzyżacy - !!!

dominikanie - ... zakon kaznodziejów

Dyskusja

W kościele zachodnim Biblia dostępna tylko jako lekcje czytane na mszach. Patrz - Kodeks Gnieźnieński z XI wieku. Ciekawostka związana z kodeksem:

na stronie 22 jest pozdrowienie anielskie skierowane do Marii:
AVE MARIA, GRATIA PLENA, DOMINUS TECUM;
BENEDICTA TU IN MULIERIBUS,…

warto zwrócić uwagę na skróty – łacina też pozwala skracać zapis;

można pokusić się o odczytanie całej strony, na górze jest data, można tym wykazać jak łacina wpływała na naszą kulturę;

można pokazać strony dopisane w XVI wieku - strona 19,21 - na tym przykładzie można pokazać metody datowania pism na podstawie czcionek (patrz: paleografia).

Apokalipsa Krzyżaków

Gościom polecam odwiedzenie zanku w Malborku gdzie niedawno odkryto freski z obrazami apokalipsy.

Ciśnienie w kościele aby poznać, znać i zachowywać Biblię

historia waldensów

historia katarów i dominikanie jako odpowiedź kościoła rzymskiego

Polecam film pt. „Lampa w ciemności”

John Wycliffe

Profesor Oxfordu, i jego przekład z 1380 (przekład z łacińskiej Wulgaty)

wpływ na Jana Husa, który w podobnym czasie studiował w Oxfordzie.

dekret Soboru w Konstancji 1415: potępienie i spalenie Husa, dekret nakazujące spalenie Wycliffa

powstanie ruchu lollaardów
http://pl.wikipedia.org/wiki/Lollardzi

Misja Wycliffa dziś – cel: przetłumaczyć Biblię na języki narodów, które jeszcze jej nie mają.

Historia Jana Husa, spalenie na Soborze w Konstancji w 1415, spalenie Wycliff'a, husyci, husyci w Polsce

Jagiełło i Husyci

Korespondencja z papieżem -> strona Jurka Marcola !!!

Jagiełło i jego żony:

stosunek Jagiełły do husytów, korespondencja z papieżem

pierwsza żona Jadwiga i Psałterz Floriański (łacina, niemiecki, polski przekład spisany przed 1399 r.)
http://pl.wikipedia.org/wiki/Psałterz_floriański

ostatnia, czwarta żona - Zofia i jej Biblia (rok 1455)
http://pl.wikipedia.org/wiki/Biblia_królowej_Zofii

treść:

Poczynają sie pirwe księgi Mojżeszowy, Genesis.

<1> W początce Bog stworzył niebo i ziemię. <2> Ale ziemia była nieużyteczna a prozna, a ćmy były na twarzy przepaści, a duch Boży na świecie nad wodami. <3> I rzekł Bog: Bądź światło; i stworzono światłość. <4> A uźrzał Bog światłość, iże jest dobra, i rozdzielił światłość ode ćmy. <5> I nazwał jest światłość dniem, a ćmy nocą. I uczynił wieczor, a z jutra dzień jeden. <6> Lepak rzecze Bog: Bądź stworzenie w pośrzod wod, a rozdzielił wody od wod. <7> I uczynił Bog stworzenie, i rozdzielił wody, jeż to były pod stworzenim, ot tych jeż były nad stworzenim. I <z>stało sie jest tako. <8> I nazwał Bog stworzenie niebem; i <z>stał sie wieczor, a z jutra dzień drugi. <9> Weźrzał lepak Bog i rzekł: Zgromadźcie sie wody, jeż to pod niebem są, w miasto jedno, a ukaż sie suchość. A <z>stało sie jest tako. <10> I nazwał Bog suchość ziemią, a zgromadzenie wod nazwał morze. I widział Bog, iże jest dobrze. <11> I rzekł: Wspłodź ziemia ziele, czyniąc siemię, a drzewo jabłko nosząc, czyniąc owoce podług swego przyrodzenia, jegoż siemię w sobie samem bądź na ziemi. A <z>stało sie jest tako. <12> I wspłodziła ziemia ziele mając siemię podług płodu swego, a drzewo nosząc owoce a mając każdy siemię płodząc podług przyrodzenia swego. I widział Bog, iże jest dobrze. <13> I <z>stało sie z wieczora a z jutra dzień trzeci. <14> I powiedział Bog: Bądźcie światła w stworzeniu niebieskiem, a rozdzielcie dzień z nocą, a bądźcie na rozeznanie czasom i dniom, i latom, <15> aby świeciły nad stworzenim niebieskim, a oświeciły ziemię. I <z>stało sie tako. <16> I uczynił Bog dwie świecy wielicy: światło więcsze, aby dniu świeciło, a światło mniejsze, aby nocy świeciło, a k temu gwiazdy, <17> jeż to są w stworzeniu niebieskiem, aby świeciły nad ziemią <18> a włodły dniem i nocą, a światło rozdzielały ze ćmą. I widział Bog, iże jest dobrze.

Biblia odnaleziona w XIX wieku na Węgrzech, w protestanckiej szkole mającej siedzibę w dawnym klasztorze

w latach 20 XX wieku wykonano fotografię

w czasie II Wojny manuskrypt zaginął, dziś mamy tylko fotografie

przekład zawiera większość ST, dokonany z języka czeskiego

Zabawa z eksponatem

która kolumna jest po polsku a która po czesku?

należy spróbować jakiś znany fragment Pisma i porównać ze współczesnym językiem polskim

opracowanie to próba odgadnięcia z którego przekładu czeskiego tłumaczono na polski

skąd Czesi mieli tyle przekładów

Cyryl i Metody

Husyci

Dodatkowe materiały:

Film „Lampa w ciemności” („A lamp in the dark”) – film dostępny w polskiej wersji językowej na YT w 3 częściach.

Ważne wydarzenia określające koniec średniowiecza

Temat ten jest łącznikiem pomiędzy kulturą łacińską średniowiecza a czymś nam dziś bardziej współczesnym.

Dyskusja:

1453 - upadek Konstantynopola, zamknięcie historii Cesarstwa Rzymskiego

1455 - Johannes Gutenberg i jego wynalazek ruchomych czcionek

1492 - odkrycie Ameryki, Nowego Świata

1517 - wystąpienie Lutra dotyczące dyskusji 95 tez o odpustach

1543 - w Norymbergi wydają "O obrotach sfer niebieskich" Mikołaja Kopernika

Dział #4: Renesans, odrodzenie i reformacja

Wynalazek Gutenberga to II rewolucja informacyjna. (1, H)

Temat obrazuje znaczenie wynalazku Gutenberga. Prasa drukarska daje możliwość zaangażowania grupy, czcionkami można pobrudzić sobie łapki, moża spróbować coś wydrukować i ożywić spotkanie.

Eksponaty

Faksymile Biblii Gutenberga. Edycja faksymile 42-wierszowej Biblii.

Ramki z wydrukiem na papierze czerpanym.

Mała prasa drukarska.
Makieta ma zobrazować proces druku w XV wieku. Dodatkowo zestaw czcionek drukarskich i pudełko z pieczątkami liter jako odwzorowanie szpalt składowych tekstu.

Definicje

Inkunabuł – starodruk. Drukowane pomiędzy 1455 a około 1505 rokiem książki, mające układ przypominający rękopisy. Na początki XVI wieku drukarze zmienili formę na bardziej wygodną, zawierającą kartę tytułową, spis treści, wygodniejszą do czytania czcionkę. Zrezygnowano również z kalofonów.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Inkunabuł

Kalofon – krótki dopisek na końcu manuskryptu informujący kto napisał to dzieło, albo kto i gdzie je przekopiował.

Pismo gotyckie – rodzina krojów pisma opartych na alfabecie łacińskim, o łamanych i bardzo ozdobnych konturach. Początki tego pisma datuje się na XI wiek, a w powszechnym użyciu pismo gotyckie występowało od XIII wieku i używane było w Europie do późnego średniowiecza.

Szwabacha (niem. Schwabacher) – pismo gotyckie, które dało początek narodowemu pismu niemieckiemu stosowanemu do naszych czasów. Drukarze w XVI wieku adoptowali szwabachę dla potrzeb alfabetu polskiego w celu zapisu tekstów w języku polskim, w odróżnieniu od antykwy, która służyła do zapisu tekstów łaciny.

Dyskusja

Do chwili obecnej świat przeszedł przez 3 rewolucje informacyjne. Przez to pojęcie rozumiemy czasy, w którym powszechnym był dostęp do informacji, co spowodowało szybki rozwój cywilizacji.

I rewolucja to czasy rzymskie, w szczególności Pax Romana, i działający w ramach imperium system dróg, poczty oraz swoboda i łatwość podróżowania. Znacznym ułatwieniem był też powszechnie używany język grecki. Od czasu powstania LXX idea jedynego Boga – Stworzyciela, a potem ewangelia mogły bardzo szybko się rozprzestrzenić.

III rewolucja to przełamanie barier politycznych pod koniec XX wieku i zmiany w technologiach telekomunikacyjnych dający swobodny, globalny dostęp do zasobów Internetu, telewizji i telefonii. Ta rewolucja to nasze czasy. Trudno uwierzyć, że w latach 80-tych list do Ameryki płynął 3 tygodnie, a połączenia telefoniczne kosztowały tysiące, o ile w ogóle dało się je zrealizować.

II rewolucja informacyjna to pojawienie się technologii druku. Problemem jednak było to, że drukarze nie mieli czego drukować, więc na początku XV wieku drukowali co popadło.

Ciekawostka: W 2 tygodnie po przybiciu 95 tez przez dr Lutra były one znane w całych Niemczech. Łatwość druku i niewielki koszt zadrukowanej jednej kartki sprawił, że rozchodziło się wśród mieszczan i szlachty. Widać, że obowiązująca do dziś w Internecie zasada „Content is king” pojawiła się już wtedy. Nie technologia a treść jest ważna.

Biblia Gutenberga !!!! – opisać jakieś ciekawe dane !!!!

Nakład – 200 egz.

Cena….

Część an papierze część na pergaminie

Zdobienia jak w manuskrypcie, bo ma to przypominać manuskrypt

Zachowanych 40 sztuk, jedna w Polsce, przechowywana w muzeum diecezjalnym w Peplinie.

(3, H) Jeżeli robić się faksymile to należy zaznaczyć z której wersji – bo w przeciwieństwie do książek, każdy egzemplarz jest inny (inaczej ilustrowany)

(2, H) Biblia Gutenberga zawiera wiele błędów. Po prostu manuskrypt, który wydrukowano był słabej jakości kopią, nie zrobiono żadnej weryfikacji skupiając się na technologii druku.

Więcej
http://pl.wikipedia.org/wiki/Biblia_Gutenberga

Erazm, krytyka tekstu, Textus Receptus

Eksponaty

Erazm z Rotterdamu, Novum Instrumentum omne, faksymile II wydania z 1519 roku. Opracowany przez Erazma tekst grecki Nowego Testamentu wraz z jego tłumaczeniem na łacinę.
??? sprawdzić czy jest to
??? sprawdzić, bo chyba tytuł jest zmieniony na Novum Testamentum omne

Robert Estienne (Stephanus), Editio Regia, Greek New Testament, faksymile III wydania z 1550 roku.
Grecki tekst Nowego Testamentu, pierwszy raz z aparatem krytycznym. Edycja królestwa (Editio Regia) ma być podkreślona przez użycie eleganckiej czcionki greckiej.

Robert Estienne (Stephanus), Editio Regia, Greek New Testament. Faksymile IV wydania z 1552 roku.
Wprowadza pierwszy raz numerację wersetów.

Definicje:

Tekst krytyczny (łac. editio maior) – redakcja naukowa i wydanie tekstu źródłowego dokumentu opatrzonego tzw. aparatem krytycznym, na który składają się merytoryczne przypisy wyjaśniające decyzje edytorskie wydawcy oraz przypisy bibliograficzne.

Aparat krytyczny (łac. apparatus criticus) – przypisu do wydawanego tekstu wyliczające warianty przekazane przez różne manuskrypty.

Textus Receptus (z łac. tekst przyjęty) – tekst grecki Nowego Testamentu opracowany przez reformatorów kościoła: Erazma, Roberta Estienne zwanego Stephanusem, Teodora Bezy oraz tłumaczy KJV, a będący podstawą wielu protestanckich tłumaczeń.
Nazwa ta jest późniejsza, pochodzi z przedmowy wydania Elzewira z 1633 roku, gdzie napisano: „Textum ergo habes, nunc ab omnibus receptum: in quo nihil immutatum aut corruptum damus (tekst, który masz, jest teraz przez wszystkich przyjęty, w którym niczego nie zmieniliśmy ani nie uszkodziliśmy)”.
Uwaga: Wikipedia czasem kłamie, a czasem artykuły są tendencyjnie napisane. Przykład jest tu:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Textus_receptus

Dyskusja:

1553 rok to zdobycie przez Turków Konstantynopola i upadek wschodniego cesarstwa. W związku z najazdem Islamu pojawiają się na zachodzie uciekający ze wschodu naukowcy, a z nimi sporo rękopisów greckich.

Erazm, gdy zdobył takie rękopisy przełożył NT na łacinę i wydał dwujęzyczny tekst w 1516 pod tytułem „Novum Instrumentum omne”.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Novum_Instrumentum_omne

Kolejne, poprawione Erazm wydaje w 1519, 1521 i 1527.

Intencja reformatorów jest dobrze pokazana na przykładzie tekstu przedmowy Erazma do pierwszego wydania

Życzyłbym sobie, aby każda niewiasta mogła czytać Ewangelie i listy świętego Pawła. Aby zostały przetłumaczone na każdy język i były czytane i poznawane nie tylko przez Szkotów i Irlandczyków, ale również Turków i Saracenów... Aby rolnik śpiewał teksty Pisma idąc za pługiem, aby tkacz powtarzał wersety w rytm swego czółenka, aby podróżny mógł rozważaniem opowieści Pism łagodzić trudy swej drogi.
(Erazm, Wstęp do "Novum Instrumentum omne")

Tyndal i Luter tłumaczą z dzieł Erazma, z wydania drugiego z 1519 roku.

Krytyka tekstu NT. Kontynuatorzy prac nad tekstem greckim:

Teodor Beza - genewski współpracownik Kalwina, posiadacz Kodeksu Bezy, ….. !!!! Aleksanryjskiego ??????? nie
http://pl.wikipedia.org/wiki/Teodor_Beza
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kodeks_Aleksandryjski

Robert Estienne zwany Stephanusem - wprowadzenie numerację wersetów w swoim III wydaniu z 1555 roku (na wystawie powinien być reprint tego dzieła, można sprawdzić datę)
https//pl.wikipedia.org/wiki/Robert_Estienne

Textus Receptus - po wydaniu KJV w 1611 temat rozwoju TR praktycznie zamknięto. Co miano uzgodnić to uzgodniono. Ważne: prace nad TR wykonali ludzie pobożni, bojący się Boga. Do swojej pracy podchodzi bardzo poważnie.

Poliglota kompluteńska

To bardzo ładne, ale i ważne dzieło. Jeżeli na wystawie jest eksponat to warto o nim opowiedzieć o ile jest czas.

Eksponaty

Poliglota kompluteńska, faksymile ???

Definicja

Poliglota kompluteńska – pierwsza drukowana poliglota zawierająca całość tekstu biblijnego w trzech wersjach językowych: hebrajskiej, aramejskiej, łacińskiej (tłumaczenie Wulgaty) oraz greckiej. Nazwa kompluteńska wywodzi się od łacińskiej nazwy miejscowości Alcalá de Henares (łac. Complutum) będącej obecnie przedmieściem Madrytu. Została ona wydana w dość znacznym jak na owe czasy nakładzie 600 egzemplarzy.

Targum – (hebr. „tłumaczenie) – to wypowiadane przez rabina parafrazy, wyjaśnienia i rozwinięcia żydowskiej Biblii, przekazywane we wspólnym języku słuchaczy, którym początkowo był często aramejski. W czasach Jezusa wśród Żydów następowała zmiana używanego w mowie języka i hebrajski zanikał za to w użyciu dominował się aramejski. Spisane tłumaczenia zachowały się wśród Żydów w formie manuskryptów.

Dyskusja

Do czasów rekonkwisty w Hiszpanii panowała spora tolerancja religijna, królowie (patrz: Alfons X Mądy) zapraszał uczonych z różnych krajów i religii a to sprawiło, że w tamtejszych bibliotekach dostępne były pisma żydowskie, arabskie a nawet greckie.

W 1500 roku franciszkanin, kardynał Francisco Jiméneza de Cisneros zakłada w okolicach dzisiejszego Madrytu uniwersytet, zaprasza uczonych, ściąga z Niemiec drukarzy i drukuje. Pierwszym poważnym dziełem jest Biblia wydana jako poliglota.

Do pracy nad Biblią zaproszony też był Erazm, ale z jakiś przyczyn odmówił.

Pracę nad wydanie rozpoczęto w 1502 roku, ostatni tom wydano w 1522. Całość zajmuje 6 tomów: 4 tomy Starego Testamentu po hebrajsku, aramejsku (Targum), w łacinie i grece (Septuaginta); tom 5 zawierający grecki i łaciński Nowy Testament; tom 6 ze słownikami i opisem gramatyki hebrajskiej i aramejskiej.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Poliglota_kompluteńska

Problemy z Wulgatą

Eksponaty

Wulgata Klementyńska. Wydanie Wulgaty z 1592 roku autoryzowane przez papieża Klemensa VIII. Wydanie z roku 1616????. Oryginał.
Przechowywane w gablocie szklanej.

Definicje

Wulgata sykstyńska – wydanie Wulgaty z roku 1590 autoryzowane przez papieża Sykstusa V. Wydanie to zawiera bardzo dużo błędów, dlatego jezuici wykupili nakład przez co istniejące dziś egzemplarze są bardzo rzadkie i drogie.

podjęli pracę nad poprawieniem tekstu co zaowodowało wydaniem 1592 roku Wulgaty klementyńskiej.

Biblia Klementyńska – po wydaniu Wulgaty sykstyńskiej jezuici upoważnieni przez kardynałów i biskupów próbowali zapobiec rozprzestrzenianiu się jej, jednocześnie przystępując do poprawienia tekstu. Ich wydanie z 1592 nosi nazwę Biblii klementyńskiej, choć na stronie tytułowej dalej figuruje imię Sykstusa V (Sixti V)

Dyskusja

pierwsze wydania Wulgaty:
Biblia Vulgata lovaniensis (Wulgata lowańska) 1547
https://pl.wikipedia.org/wiki/Biblia_Vulgata_lovaniensis

Wulgata Sykstyńksa 1590 jako problem - można przedyskutować postawę papiestwa względem Biblii

Wulgata papieża Klemensa 1592 - rozwiązanie problemu

ciekawostka: podobną pracę jak z NT Stephanus wykonał nad manuskryptami Wulgaty, ale katolicy jego pracę olali

neuVulgata z 1926

Przekłady angielskie

!!! dopisać bo ważne

Dyskusja

Historia Anglii w skrócie: Henryk VIII, krwała Mery, Jakub, Elżbieta….

Rozwój szaty graficznej Biblii na przykładzie 3 wydań angielskich (2, H)

Temat ciekawy, ale można go całkowicie pominąć bez straty dla słuchacza.

Definicje

Ligatura – połączone litery alfabetu drukowane bądź kreślone w postaci jednego wspólnego, nowego znaku. W języku polskim praktycznie występuje tylko w niektórych czcionkach (np. Times), w połączenie liter „f” i „i” w sposób taki, w którym kropka nad „i” jest wspólna z zawijasem litery „f”. W angielskim mamy: A + E Æ, æ; w niemieckim fs ß. Z ligatur pochodzą powszechnie używane znaki @ At i & Et.

??? Może jeszcze jakiś pojęcia dotyczące technik drukarskich tamtych czasów

Dyskusja

Inkunabuły były drukowane tak, aby przypominać manuskrypty, krój pisma przypominał łacińskie pismo ręczne, dodatkowo dodawane były ręcznie zdobienia, rysowany były ozdobne akapity.

Ale druk się zmienia co widać, gdy położy się obok siebie 3 otwarte Biblie angielskie:

Przekład Tyndala 1524?

Przekład Genewski 156??

Przekład autoryzowany KJV 1611

Ważne są daty. Warto zauważyć, że przekład Genewski wydaje się być nowoczesny, zaś KJV powraca do stare maniery (np. Ozdobne akapity)

To samo ćwiczenie warto zrobić dla polskich przekładów: Leopolity, Brzeskiej i ks. Wujka.

W Biblii Lutra (albo jeszcze lepiej w Biblii Bacha) można zwrócić uwagę na ligatury używane w imieniu Pan, często transkrybowane na JEsus.

Przekłady niemieckie

Ten temat daje miejsce na dyskusję o reformacji (1, E) oraz historii (1, Hk).

Eksponaty

1.	Nowy Testament w przekładzie Marcina Lutra, 1522. Faksymile
2.	Biblia Lutra, 1534. Faksymile pierwszego pełnego wydania Biblii Marcina Lutra. Wydane w Saksonii przez drukarza o nazwisku Hans Luft zawiera drzeworyty Lukasa Cranacha starszego.
Ładne wydanie Lutra……. XIX z miedziorytami

Definicje

Biblia Lutra – pod tym pojęciem kryje się przekład Marcina Lutra na niemiecki wydany pierwszy raz w 1522 (Nowy Testament) i w 1534 (całość) a poprzez wielokrotne wznowienia mający istotny wpływ na język i kulturę niemiecką.

Drzeworyt – technika graficzna dająca możliwość do druku wypukłego. Drzeworytem nazywa się również rysunek uzyskaną tą techniką.

Albrecht Dürer (1471-1528) – niemiecki malarz, grafik, rysownik i teoretyk sztuki, uważany za najwybitniejszego artystę niemieckiego renesansu.

Lucas Cranach starszy – (1472-1553) – niemiecki malarz i grafik epoki renesansu, zwolennik reformacji, przyjaciel Lutra. W pewien sposób konkurent Dürer’a i jednocześnie jego uczeń.

Tiara - papieska korona, składająca się z trzech diademów (obręczy ze złota), wysadzana kamieniami szlachetnymi i perłami, ozdobiona na szczycie małym krzyżem. Symbolizuję władzę papieża nad niebem, ziemią i czyśćcem (światem podziemnym)
http://pl.wikipedia.org/wiki/Tiara

Dyskusja

Minimum faktów i dat do opowieść o Lutrze: 1483 - urodził się; 1505 – po studiach w wyniku różnych duchowych rozterek (incydent z burzą) wstępuje do zakonu augustianów; 1508 - zostaje wykładowca filozofii moralnej w Wittenberdze; 1510 - jedzie w podróż do Rzymu - dużo przemyśleń o kościele; 1512 - zostaje wykładowcą Pisma Świętego; 1517 - spór o odpusty, 1519 - dysputa lipska, 1521 - ekskomunika wydana przez Leona X i edykt cesarza skazujący go na banicję; 1521 - ukrywa się i tłumaczy NT; 1522 - pierwsze wydanie niemieckiego przekładu NT; 1530 - przedłożenie cesarzowi Wyznania Augsburskiego tworzy niezależnie od Rzymu kościoły protestanckie; 1535 - pierwsze wydanie całej Biblii; 1546 - umiera.

Luter w swoim przekładem ustandaryzował język niemiecki poprzez używanie zwrotów i wyrazów, które były najbardziej rozpowszechnione. Korzystał też z języka, używanego do sporządzania zapisów w kancelariach, gdyż był on najbliższy językowi mówionemu.

Można pokazać modę na piękno wydań XIX-wiecznych, z miedziorytami.

Stosunek reformatorów do papiestwa dobrze ilustrują drzeworyty użyte w księdze Apokalipsy Biblii Lutra. Zarówno Kalwin, Luter jak i Zwingli nie mieli wątpliwości, że papiestwo jest antychrystem albo co najmiej działa w jego duchu. Można pokazać następujące ryciny

Apokalipsa X (10) (strona CXCI, czyli 191 bo liczby pisane cyframi rzymskimi) – dwóch świadków głosi ewangelię i przypadkiem są oni podobni do Lutra i Melanchtona; bestia ma na głowie w tiarę.

Apokalipsa, rozdział XI (11) – smok ma na głowie tiarę;

Apokalipsa, rozdział XVII (17, strona 196) – Wielka Nierządnica siedząca na bestii ma na głowie tiarę.

Kontrreformacja i atak na reformację

Eksponaty

Tabela obrazująca kanony Pisma Świętego przyjęte przez Żydów, protestantów, rzymskich katolików i kościoły wschodnie.

Schemat obrazujący pracę krytyczną nad tekstami greckimi.

Dyskusja

Postawa reformatorów i ich motywacja jest dobrze wyrażona przez Erazma, w jego wstępie do Nowego Testamentu: Życzyłbym sobie, aby każda niewiasta mogła czytać Ewangelie i listy świętego Pawła. Aby zostały przetłumaczone na każdy język i były czytane i poznawane nie tylko przez Szkotów i Irlandczyków, ale również Turków i Saracenów... Aby rolnik śpiewał teksty Pisma idąc za pługiem, aby tkacz powtarzał wersety w rytm swego czółenka, aby podróżny mógł rozważaniem opowieści Pism łagodzić trudy swej drogi. (Wstęp do "Novum Instrumentum omne")

Postawa kościoła rzymskiego wobec Biblii. Sobór Trydencki, w 1546 określił dwa dekrety o Biblii mające w kościele rzymskokatolicką wartość nauczania nieomylnego:

Dekret o kanonie – zawierający definicję dwóch równorzędnych źródeł wiary (Biblia oraz Tradycja), oraz definicję rzymskokatolickiego kanonu. Cytat: „Sobór ustalił, aby do tego dekretu dołączyć wykaz świętych Ksiąg, (…) [ tu następuję wykaz 72 tytułów ] Jeśli ktoś tych Ksiąg nie przyjmie jako świętych i kanonicznych w całości, wraz ze wszystkimi ich częściami, tak jak w Kościele katolickim są one czytane i przyjmowane w dawnym wydaniu łacińskim Wulgaty, a wspomnianymi Tradycjami świadomie i dobrowolnie wzgardzi, niech będzie wyklęty”.

Dekret o Wulgacie – cytat:
„Ponadto tenże święty Sobór, uważając, że niemało korzyści może wyniknąć dla Kościoła Bożego jeśli ze wszystkich używanych wydań łacińskich Świętych Ksiąg wskaże, które należy uważać za autentyczne, postanawia i wyjaśnia, że starożytne wydanie Wulgaty, które zdobyło uznanie przez długie używanie w ciągu tak wielu wieków w Kościele, jest uważane za autentyczne w publicznym nauczaniu, debatach, kazaniach i wykładach, i żeby nikt nie odważył się ani nie śmiał odrzucić go pod jakimkolwiek pretekstem”.

Dyskusja o kanonie: 66, 73 a może więcej?

kanon hebrajski: 5 ksiąg Mojżeszowych (Tora), księgi 8 proroków (Newiim) bo układ jest inny, w tym jedna księga co ma 12 „proroków mniejszych”, 11 ksiąg Pism (Ketuwim). Podział zupełnie inny niż w chrześcijańskich wydaniach, ale treść zgodny z kanonem protestanckim ST.

Kanon protestancki: 39 pism kanony hebrajskiego ST (ale inaczej podzielone) + 27 pism NT – razem 66 ksiąg.

Kanon rzymskokatolicki: 39 pism ST + 7 ksiąg wtórnokanonicznych (czyli: dołączonych przez kościół RK do kanonu) + 27 pism NT – razem 73 księgi.

Często jest tak, że protestanckie wydania Biblii zawierają 7 ksiąg apokryficznych aby ich Biblie były zgodne treściowo z wydaniami rzymskokatolickimi. Księgi te wstawiane są pomiędzy ST i NT (patrz Biblia Gdańska)

Kanon prawosławny: jeszcze 10 ksiąg oraz Psalm 151.

Kanony innych kościołów wschodnich (syryjskiego, etiopskiego, koptyjskiego) mają jeszcze więcej, np. Księgę Henocha.

Zarzuty wobec Lutra: „Luter wyrzucił z Biblii wiele ważnych ksiąg” albo „Luter chciał wyrzucić z Nowego Testamentu List Jakuba i Apokalipsę”.Fakty: wszystkie wydania Biblii Lutra zawierały księgi zgodne z później przyjętym kanonem katolickim, gdyż przed Soborem Trydenckim nikt nie określił kanonu. Wątpliwości odnośnie kanoniczności Listu Jakuba i Apokalipsy Luter wyrażał w formie rozważań z przyjaciółmi, ślady tego znajdują się w jego korespondencji.

Oświeceniowe (a więc XIX wiek) ataki

Brooke Westcotta i Fentona Horta - i ich wydanie NT z 1881

Tekst Nestle-Alanda (NA, NA27) – potoczna nazwa wydawanych od końca XIX wieku tekstów greckich Nowego Testametu („Novum Testamentum Graece”) wydawanych przez Instytut Badań Tekstu Nowego Testamentu. Na tych wydawaniach (obecnie wydane 28 oznaczane jest jako NA28) bazuje większość współczesnych przekładów NT.

Dodatkowa dyskusja????? Może to gdzieś powciskać

dyskusja o ataku oświeceniowców na TR

dyskusja o możliwości sfałszowania Kodeksu Synajskiego – za wysokie loty!!!

dyskusja na temat: dlaczego w Hiszpanii reformacja się nie przyjęła?

Osobista Biblia Jana Sebastiana Bacha

!!!! dopisać

Definicje:

Pietyści - … !!!! tu to powinno być bo Bach był pietystą, pietyści też są pod Cieszynem

Purytanie - …

Dział #5: Polskie przekłady

Polskie przekłady renesansowe

„Polacy nie gęsi i swój język mają” ale tak poważnie to miejsce na pokazanie bogactwa historii polskiego renesansu, oraz reformacji w Polsce.

Eksponaty:

Nowy Testament w przekładzie Stanisława Murzynowskiego, 1551. Faksymile.

Biblia Leopolity, 1561. Faksymile.

Biblia Brzeska, 1563. Faksymile.

Biblia w przekładzie Szymona Budnego, 1573. Faksymile.

Nowy Testament w przekładzie ks. Jakuba Wujka, 1592. Faksymile.

Biblia w przekładzie ks. Jakuba Wujka, 1599. Faksymile.

Biblia Gdańska, 1632. Reprint.

Biblia Gdańska, jakieś wydanie z 1888888 – szwabacha? Berlin???

Definicje

Luteranizm – doktryna teologiczna zapoczątkowana w Wittenberdze przez Marcina Lutra i skupionych wokół niego reformatorów, której przejawem są kościoły luterańskie.

Kalwini – reformacyjny kierunek teologiczny wypracowany w Genewie przez Jana Kalwina i jego zwolenników obecny dziś w kościoła reformowanych, kalwińskich, prezbiteriańskich, ale również baptystycznych i konserwatywnych wspólnotach wolnych.

Arianizm – nurt teologiczny w chrześcijaństwie odrzucający katolicką naukę o Trójcy Świętej. W pierwszych wiekach kościoła utożsamiany z nauką żyjącego w III wieku Ariusza z Aleksandrii, w czasach reformacji z jednym z nurtów protestantyzmu.

Jezuici (łac. Societas Iesu) – męski papieski zakon apostolski założony w połowie XVI w. przez Ignacego Loyolę. Cechą charakterystyczną jest dyspozycyjność do służenia papieżowi we wszelkich możliwych dziedzinach, a zwłaszcza w zadaniach najtrudniejszych; w związku z tym nie ma ściśle ustalonego zakresu działania, gdyż wyznaczają go znaki czasu. Było i jest najpotężniejszym, a obecnie też najbardziej liberalnym zgromadzeniem zakonnym.

Dyskusja

Historia Polski a historia polskiej reformacji: Jagiełło, Zygmunt Stary, Zygmunt August, ….. Konfesja Sandomierska i ugoda Warszawska, sejm w Piotrkowie….

1823 – pierwsze wydanie Biblii Gdańskiej współczesną czcionką.

Bardzo dobry serwis o Bibliach Polskich
http://bibliepolskie.pl

Bardzo dobry serwis o polskich przekładach Nowego Testamentu
http://www.psnt.pl

Przekłady słowiańskie (3, Hk)

Temat ciekawy, gdy wśród zwiedzających pojawia się ktoś ze wschodu: Ukrainiec albo Białorusin a coraz więcej ich w Polsce. Można też pogadać o historii Polski.

Eksponaty:

1.	Biblia kralicka. Faksimile pierwszego całościowy przekład Biblii na język czeski dokonanego z języków oryginalnych w latach 1579–1594.
2.	Biblia Ostrogska. 1581. Faksymile pierwszego pełnego wydania wszystkich ksiąg Pisma Świętego przetłumaczonego na język cerkiewnosłowiański z Septuaginty.
3. !!!	Ikona przedstawiająca Cyryla i Metodego. !!!! może na tym jest Nomina Sacra? Fajnei by było !!!

Definicje

Język staro-cerkiewno-słowiański – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach z dzisiejszych okołic Macedonii. Język ten stał się podstawą literacką języków: bułgarskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego, jest spokrewniony ze współczesnym językiem bułgarskim i macedońskim. Św. Cyryl i św. Metody, w X uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego.

Święty Cyryl i Święty Metody - pochodzący z Grecji lub Macedonii misjonarze, którzy w IX wieku prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Działalność misyjna natrafiała na opór struktur kościoła łacińskiego, przez co Cyryl był nawet więziony przez duchowieństwo niemieckie.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych, współcześnie używane w języku rosyjskim, bułgarskim, serbskim, przez jakiś czas cyrylicom zapisuje się też pismo kazaskie i uzbeckie, a nawet niektóre języki tureckie.

Głagolica – najstarsze pismo słowiańskie, którego stworzone przez Cyryla i Metodego, którzy w w IX wieku za jego pomocą zapisywali teksty liturgicznie dla Słowian. Bazuje na greckim alfabecie.

Dyskusja

Przy okazji można też przedyskutować historyczny problem: czy dobrze, że Miszko przyjął chrzest od łacińskich Czechów? Mógł przecież od prawosławnych Morawian, albo łacinników z Niemiec. Bo wszystko to się działo jeszcze przed schizmą wschodnią w 1054 roku.

Wpływa kościoła wschodniego na Polskę w IX i X wieku. Był i był spory, skoro na terenie Polski Piastów operowali wschodni biskupi. -> znaleźć źródło!!!

Zachęta do studiowania Pism

Opracować temat, który będzie zachętą do studiowania Pism zarówno dla ludzi zainteresowanych religią jak i dla wierzących, którzy mogli by się poprzez rozwój rozwijać

Eksponaty:

1.
2.

Definicje

Dyskusja

Pokręćmy się wokoło 2Tm3:16-17, bt
Wszelkie Pismo [jest] przez Boga natchnione i pożyteczne do nauczania, do przekonywania, do poprawiania, do wychowania w sprawiedliwości - aby człowiek Boży był doskonały, przysposobiony do każdego dobrego czynu.

Popatrzmy na rękę, na swoje 4 palce i kciuk: Pismo Święte można:

Czytać (zapoznać się z treścią)

Słuchać (dziś jest łatwo, bo są ebooki, superprodukcje, syntezatory w smartphonach)

Studiować (wchodzić w głąb, badać słowa, znaczenia, związki frazeologiczne, struktury)

Uczyć się na pamięć

Rozważać (kciuk – pracując z każdym innym palcem umożliwia nam chwytanie; rozważanie to zastanawianie się nad czym w sposób, w który ma to wpłynąć na życie)

(2, E) Katolikom warto pokazać postawę Marii, która słysząc słowa proroctw i aniołów … (czytamy: Łk 2:19)
Maryja zachowywała (συντηρέω, syntēreō) wszystkie te sprawy i rozważała (συμβάλλω, symballō) je w swoim sercu.

Tematy dodatkowe do dyskusji:

???

Eksponaty:

Definicje

Dyskusja

Współczesne przekłady polskie (1, E, H, Hk)

Przez wieki (XVII, XVIII i XIX) kluczowe dla kościoła w Polsce, i dla polskiej kultury znaczenie miały przekłady ks. Wujka z 1599 roku i protestancka Biblia Gdańska z 1632. Oba wielokrotnie wznawiane nie wytrzymały zmian naszego języka które dokonały się na początku XX wieku. Zmiany na świecie sprawiają, że język też się zmienia – potrzebne są więc ciągle nowe przekłady, aby zamysł Boga przekazany przez apostołów i proroków był czytelny dla ludzi.

Eksponaty:

Biblia Tysiąclecia, wydanie II, 1971.
Biblia Tysiąclecia, wydanie III, 1980.
Biblia Tysiąclecia, wydanie V, 1999.
Biblia Tysiąclecia, wydanie „szwedzkie”. Bardzo rzadka, nieautoryzowana wersja bez apokryfów.
Biblia Warszawska, wydanie z 1975 roku.
Uwspółcześniona Biblia Gdańska, edycja bezpłatna.
Słowo Życia. Parafraza Nowego Testametu.
Biblia Ślązaka.
Dobra czytanka wg. ziomka Janka.
Biblia motocyklisty, Biblia metalowca. Wydania specjalne NT w przekładzie pastora Pawła Zaręby.
Przekład interlinearny NT w wydaniu Vocatio.
Przekład Toruński Nowego Przymierza, 2017.

Definicje

Biblia Tysiąclecia – polski, katolicki przekład Biblii z języków oryginalnych zainicjowany przez benedyktynów tynieckich z Krakowa, wydany przez Pallottinum po raz pierwszy w roku 1965. Pierwsze tłumaczenie całej Biblii na język polski w Kościele katolickim od ponad 350 lat, czyli od Biblii ks. Wujka, pierwsze tłumaczenie w całości z języków oryginalnych.

Biblia Warszawska – do niedawna najpopularniejszy w Polsce protestancki przekład Pisma Świętego zwany też „brytyjką” od faktu, że przygotowany był w 1975 roku przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w Warszawie, aby dać protestantom nowy przekład w miejsce używanej, a coraz trudniejszej do zrozumienia Biblii Gdańskiej. Biblia Warszawska a zwłaszcza jej NT drukowany i rozprowadzany był przez wiele lat przez polskich Gedeonitów.

Konkordancja – alfabetyczny spis wyrazów znajdujących się w jakimś dziele literackim, w szczególności w Biblii, jej części lub w księdze. Obecnie w zaniku w uwagi rozpowszechnienia się tekstów cyfrowych i cyfrowych systemów wyszukiwania.

Słownik Stronga……kkkk !!!!! - > może w innym dziale to dać?

Słownik Webstera - !!!!

Przekład interlinearny, interlinia – tłumaczenie, w którym obok siebie znajdują się: oryginał i dosłowne tłumaczenie kolejnych. Dodatkowo przy każdym słowie mogą być też umieszczone inne informacje, takie jak zapis fonetyczny lub kody gramatyczne słowa.

Przekład dosłowny – przekład, w którym próbuje się oddać słowo za słowo, z (o ile to możliwe) dokładnym oddaniem stylu gramatycznego każdego słowa.

Przekład literacki – przekład, w którym tekst literacki ukształtowany w jednym języku zostaje zrekonstruowany w systemie innego języka naturalnego.

Parafraza – swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija lub modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens.

Uwspółcześnienie – dostosować starego tekstu do wymogów współczesnego języka.

Dyskusja

(2, 3, K, Hk) Historia Biblii Tysiąclecia w skrócie:

1965 – pierwsze wydanie, czasem złośliwie nazywane „Biblią Tysiąca błędów” (ks. Dąbrowski)

1971 – wydanie II, mocno poprawione, zawierające w ST imię Boga oddane jako „Jahwe”.

1980 – wydanie III, dość duży nakład, czasem nawet da się je kupić

1984 – pojawienie się w grupach oazowych i protestanckich zborach „szwedzkie” wydania, w taniej, plastikowej oprawie. Szacowany nakład to ponad 600 tys. więc dzięki inicjatywie ks. Blachnickiego (bo on to załatwił u szwedzkich protestantów) Biblia staje się dostępna w narodzie.

IV wydanie związane było z zmianą technologii druku w wydawnictwie Pallotynum. Treść ta sama ale nieco inna szata graficzna (warto porównać).

1999 - V wydanie po poważne rewizji teksu, z równoczesną rewizją przypisów i wstępów.

Obecnie (2018) trwa dyskusja, czy będzie IV wydanie, czy też historia Tysiąclatki zakończy się na wydaniu V. W środowiskach katolickich modna zaczyna być „Biblia Paulistów” jako nowszy, bardziej współczesny przekład.

Bardzo dobra praca opisująca historię Tysiąclatki – polecam: „Ks. dr Rajmund Pietkiewicz, Biblia Tysiąclecia w tradycji polskiego edytorstwa biblijnego”
http://wojtek.pp.org.pl/pliki/notki/2016-11-26_Biblia-Tysiąclecia/Pietkiewicz-BT.pdf

Problemy z Biblią Tysiąclecia

(3, H) Ponieważ język Tysiąclatki wyraźnie zrywał z tradycją ks. Wujka przyjęcie tej Biblii napotykało na opór Polaków Z czasem jednak ten język stał się wzorem języka biblijnego w Polsce.

(3, Ap) BT to przekład konfesyjny. !!!!!! OPISAC fajnie jest porównać przypis do Mt 28:19 w III i V wydaniu bo widać, że coraz bardziej fałszują (podobie z przypisem do Gen 3:15, a może i do Gen 8 (potop).

UBG i- historia Józefa Westa, misjonarza, który przyjechał do Polski na początku lat 90-tych z Teksasu. Nauczył się Polskiego, zaczął czytać Biblie Warszawska, i Biblię Tysiąclecia ale nie znajdował w niej wielu znanych mu fragmentów (w będąc bardzo konserwatywnym chrześcijaninem wychowany jest na KJV). Zaczął więc czytać BG ale zauważył, że Polacy go nie rozumieją. Wpadł więc na pomysł aby odnowić nasz zabytek kultury, wychodząc z założenie, że BG jest dobrze przetłumaczony. I dlaczego mamy dziś UBG – stary przekład (bazujący na TR – to jest ważne) ale w nowej, a nawet nowoczesnej szacie językowej.

Słowo Życia- to dobry przykład parafrazy Biblii. Cytuję tu Ef 1:13-14 podkreślając uproszczenia względem BW:
Dzięki Niemu również i wy usłyszeliście dobrą nowinę o zbawieniu i zaufaliście Mu. A na dowód tego, że jesteście własnością Boga, zostaliście opieczętowani obiecanym Duchem Świętym. Jego obecność w nas jest gwarancją aż do czasu odkupienia, że na pewno otrzymamy od Boga obiecane dziedzictwo. A wszystko to na chwałę Jego wspaniałości!

To samo w trudnym przekładzie UBG
W nim i wy położyliście nadzieję, kiedy usłyszeliście słowo prawdy, ewangelię waszego zbawienia, w nim też, gdy uwierzyliście, zostaliście zapieczętowani obiecanym Duchem Świętym, który jest zadatkiem naszego dziedzictwa, aż nastąpi odkupienie nabytej własności, dla uwielbienia jego chwały.

(1, H) Czy parafrazy typu: „Dobra czytanka wg ziomka Janka” mają sens? A Biblia Ślązaka bazująca na przekładzie ks. Wujka (bo gwara śląska podobna jest do język staropolskiego, tylko słownictwo jest inne)? Zamiast dyskusji warto przeczytać zwiedzającym fragment:

(J 4:9 wg ziomka Janka):
Musiał przebić się przez Samarię. Kiedy dotarł do samarytańskiej wioski blisko działki, którą Jakub odpalił swojemu synowi Józkowi, była tam studnia Jakuba, więc Jezus zmachany podróżą, glebnął se przy niej. To było koło południa. A tu wbija się samarytańska laska, żeby nabrać wody. Jezus zagaił do niej: Dasz mi się napić? Bo jego ekipa poszła do miasta, żeby kupić żarcie. Wtedy ta panna powiedziała mu: Pogięło cię? Jesteś Żydem i prosisz mnie, Samarytankę, o wodę?

Konfesyjność przekładów na przykładzie Rz 5:1 albo Mt 28:19

Różnica w rozumieniu pojęcia „zbawienie”

Biblia Tysiąclecia: Dostąpiwszy więc usprawiedliwienia dzięki wierze, zachowajmy pokój z Bogiem przez Pana naszego, Jezusa Chrystusa;

Przekład dosłowny (turuński): Będąc więc uznani za sprawiedliwych z wiary, pokój mamy z Bogiem przez Pana naszego Jezusa Chrystusa,

To jak? Mamy pokój z Bogiem, czy też mamy (polecenie) zachowywać pokój z Bogiem?

Różnica w koncepcji kościoła:

Biblia Tysiąclecia: Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu … Uczcie je zachowywać …

Przekład dosłowny (toruński): Idąc więc, uczyńcie uczniami wszystkie narody, chrzcząc je … ucząc je przestrzegać …

To jak? 4 polecenia (idźcie, nauczajcie, chrzcijcie i uczcie)? A może jedno: uczyńcie opisane 3 imiesłowami, jak należy je robić (idąc, chrzcząc i nauczając). Poważna różnica dogmatyczna.

Interlinia i przekład dosłowny – warto wyjaśnić te pojęcia na przykładach pokazując dlaczego warto zaglądać do interliii albo przekładu dosłownego

Biblia Tysiąclecia
Troszczmy się o siebie wzajemnie, by się zachęcać do miłości i do dobrych uczynków. Nie opuszczajmy (przełożono jako czasownik?) naszych wspólnych zebrań, jak się to stało zwyczajem niektórych, ale zachęcajmy się nawzajem, i to tym bardziej, im wyraźniej widzicie, że zbliża się dzień.

Pastor Zaręba
Myślmy o sobie nawzajem, jak pobudzać się do miłości i dobrych uczynków. Nie opuszczajmy przy tym wspólnych spotkań, co jest u niektórych w zwyczaju, lecz dodawajmy sobie otuchy, i to tym bardziej, im wyraźniej widać, że zbliża się ten Dzień.

Biblia Warszawska
I baczmy jedni na drugich w celu pobudzenia się do miłości i dobrych uczynków, nie opuszczając wspólnych zebrań naszych, jak to jest u niektórych w zwyczaju, lecz dodając sobie otuchy, a to tym bardziej, im lepiej widzicie, że się ten dzień przybliża.

Przekład dosłowny (toruński)
I przypatrujmy się jedni drugim, aby pobudzać się do miłości i dobrych czynów, nie porzucając (tu jest imiesłów !) naszych wspólnych zgromadzeń, jak to u niektórych jest w zwyczaju, ale zachęcajmy się; i to tym bardziej, im wyraźniej widzicie, że zbliża się ten dzień.

To jak to jest: czy nieopuszczanie wspólnych zebrań jest nakazem, czy też nakazem jest okazywanie sobie troski, pobudzanie do miłości i dobrych uczynków, a nie opuszczanie zebrań jest metodą do tego okazywania troski?

Nauczajcie czy uczyńcie uczniami – dbałość o szczegóły (1, W)

Pokazać problem z Mt 28:18 – ale też wyjaśnić

Biblia na świecie – działalność Biblijne Stowarzyszenie Misyjne

Eksponaty

1.	Biblia dla Chakasów. Przekład opracowany przy współpracy polskiego Biblijnego Stowarzyszenia Misyjnego.
2.	Biblia dla ludu Seimat. Przekład opracowany przy współpracy polskiego Biblijnego Stowarzyszenia Misyjnego.
3.

Dyskusja

Języki na ziemi: w latach 80 było jeszcze 6 tys. Języków na ziemi a Biblia (co najmniej kilka ksiąg) była przetłumaczona na 2 tys. z nich. Dziś jest przetłumaczona już tylko 4 tys. języków (grupy etniczne i narody giną) a Biblia jest przetłumaczona na 4 tys.

Mt 24:14
Ewangelia o królestwie będzie głoszona po całej ziemi na świadectwo wszystkim narodom. I wtedy nadejdzie koniec.
A niektórzy chrześcijanie z tego wersetu wnioskują, że dobrze jest przetłumaczyć Biblię na wszystkie języki, aby każdy narów miał możliwość poznania jej. Nie polemizując z tym warto zauważyć, że literatura ma istotny wpływ na życie każdego narodu, a posiadanie własnego przekładu Biblii niewątpliwie ułatwia szukanie i poznawanie Boga.

Biblijnego Stowarzyszenia Misyjnego

Biblia dla Chakasów – 7 lat pracy Michała i Agnieszki Domagałów i jest!

Biblia dla ludu Seimat - Beata Woźny i 18 lat jej pracy na wyspach Ninigo na Pacyfiku (Papui Nowa Gwinea). Praca trudna, bo zaczynali od alfabetyzacji – stworzenia języka pisanego.

Biblia dla Tuaregów – ciekawy problem: dlaczego dla tego języka przyjęto alfabet łaciński a nie arabski? Bo Tuaregowie uważają Francuzów, za kulturę wyższą, a ci posługują się alfabetem łacińskim. Używanie Biblii z łacińskimi literkami jest wyróżnieniem względem tych, co czytają Koran po arabsku.

Więcej:
http://bsm.org.pl/artykuly/biblia/
http://bsm.org.pl/projekty/

Biblia a nowe media

1.
2.

Spis treści

Wstęp	2

Dział #1: Pisma hebrajskie	4

1.	Czy Pan Bóg dał nam Pismo Święte czy też swoje Słowo? (1, E)	4

2.	Pismo spółgłoskowe (1, H)	5

3.	Kiedy spisano Torę (1, E, H, Ap)	5

4.	Qumran i zwoje z nad Morza Martwego (1, H, Ap)	6

5.	Masora – jak odróżnić hebrajskie pismo spółgłoskowe od samogłoskowego (2, H)	7

6.	Przestroga. Jak Żydzi podchodzili do Bożego Słowa? (3, Hk)	7

7.	Ile lat ma ziemia? Genealogie (3, W)	9

Dział #2: Pisma greckie	10

8.	Septuaginta (LXX) – myśli hebrajskie zapisana po grecku (1, H)	10

9.	Synod w Jamni i niszczenie LXX przez Żydów (3, Hk)	11

10.	Pisma Nowego i Starego przymierza - Pieczęć Malachiasza (1, E)	12

11.	Biblia jako księga prorocza, Izrael jako narów wybrany (1, W)	13

12.	Datowanie pism – paleografia (3, Ap)	14

13.	Zachowanie pism Nowego Testamentu (1, H, A, Ap)	15

14.	Czy starsze manuskrypty są lepsze niż młodsze, ale lepiej zachowane (3, Ap)	16

15.	Lista zachowanych papirusów NT (3, Ap)	18

Dział #3: Kościół zachodni i kultura łacińska	19

16.	Wulgata - przekład św. Hieronima	19

17.	Problemy z przekładem Hieronima (? !!!)	19

18.	Średniowieczne przekłady narodowe (1, H, E, W)	20

19.	Ważne wydarzenia określające koniec średniowiecza	23

Dział #4: Renesans, odrodzenie i reformacja	24

20.	Wynalazek Gutenberga to II rewolucja informacyjna. (1, H)	24

21.	Erazm, krytyka tekstu, Textus Receptus	25

22.	Poliglota kompluteńska	26

23.	Problemy z Wulgatą	27

24.	Przekłady angielskie	28

25.	Rozwój szaty graficznej Biblii na przykładzie 3 wydań angielskich (2, H)	28

26.	Przekłady niemieckie	28

27.	Kontrreformacja i atak na reformację	30

28.	Osobista Biblia Jana Sebastiana Bacha	30

Dział #5: Polskie przekłady	31

29.	Polskie przekłady renesansowe	31

30.	Przekłady słowiańskie (3, Hk)	31

31.	Zachęta do studiowania Pism	32

32.	Tematy dodatkowe do dyskusji:	33

33.	Współczesne przekłady polskie (1, E, H, Hk)	33

34.	Nauczajcie czy uczyńcie uczniami – dbałość o szczegóły (1, W)	36

35.	Biblia na świecie – działalność Biblijne Stowarzyszenie Misyjne	36

36.	Biblia a nowe media	37

Spis eksponatów	39

Indeks definicji	40

Spis eksponatów

Kamienne tablice z 10 przykazaniami zapisanymi w paleohebrajskim. Replika., 4

Manuskrypt hebrajskiego pisma spółgłoskowego., 4

Papirus jako nośnik pisma., 4

Przykłady polskich tekstów zapisanych spółgłoskowo. Karta A4., 5

Tabliczki z pismem klinowym., 4

Indeks definicji

Biblia, 4

Kodeks, 4

Kodeks Leningradzki, 5

Kodeks z Allepo, 5

Masora, 4

Masoreci, 4

Pergamin, 4

Pismo spółgłoskowe, 5

Pismo Święte, 4

Welin, 4

Zwój, 4